به بهانه روز جهانی حفاظت از اکوسیستم مانگرو
مانگروها سپر سبز سواحل در برابر تغییر اقلیم

جنگل‌های مانگرو با وجود آنکه کمتر از یک درصد جنگل‌های جهان را تشکیل می‌دهند، از مهمترین سپرهای طبیعی زمین در برابر تغییرات اقلیمی، فرسایش سواحل و نابودی تنوع زیستی به شمار می‌روند، ولی این اکوسیستم‌های کم‌نظیر که در بیش از ۱۲۰ کشور جهان از جمله ایران گسترده شده‌اند، امروز با چالش‌های عمدتا دست‌ساز بشر دست و پنجه نرم می کنند.

به گزارش ایسنا، جنگل‌های مانگرو از شگفت‌انگیزترین و در عین حال ارزشمندترین اکوسیستم‌های ساحلی جهان به شمار می‌روند؛ زیست‌بوم‌هایی که در مرز میان خشکی و دریا شکل گرفته‌اند و با وجود رویش در آب‌های شور و لب‌شور، نقشی فراتر از یک پوشش گیاهی ایفا می‌کنند.

این جنگل‌ها که در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری کره زمین گسترش یافته‌اند، به دلیل توانایی منحصر به ‌فرد در سازگاری با شرایط سخت محیطی، از جمله شوری بالا، جزر و مد و کمبود اکسیژن در خاک، به یکی از پیچیده‌ترین و پربازده‌ترین اکوسیستم‌های طبیعی جهان تبدیل شده‌اند. ریشه‌های هوایی، شبکه درهم ‌تنیده شاخه‌ها و ساختار ویژه این درختان، علاوه بر تثبیت رسوبات ساحلی، پناهگاه امنی برای هزاران گونه جانوری و گیاهی فراهم می‌کند و چرخه‌های زیستی دریا و خشکی را به یکدیگر پیوند می‌دهد.

اهمیت مانگروها تنها به تنوع زیستی آنها محدود نمی‌شود. این اکوسیستم‌ها نخستین سد دفاعی سواحل در برابر امواج، طوفان‌های دریایی، فرسایش ساحلی و پیامدهای ناشی از افزایش سطح آب دریا محسوب می‌شوند. از سوی دیگر، پژوهش‌های علمی نشان داده است که جنگل‌های مانگرو در مقایسه با بسیاری از جنگل‌های خشکی، ظرفیت بسیار بالاتری برای جذب و ذخیره کربن در زیست‌توده و رسوبات خود دارند و به همین دلیل از مهمترین ذخیره‌گاه‌های «کربن آبی» (Blue Carbon) جهان به شمار می‌روند. این ویژگی، مانگروها را به یکی از مؤثرترین ابزارهای طبیعی برای کاهش آثار تغییرات اقلیمی و کنترل انتشار گازهای گلخانه‌ای تبدیل کرده است.

افزون بر این، این جنگل‌ها محل تخم‌ریزی، رشد و تغذیه بسیاری از گونه‌های ماهیان، سخت‌ پوستان و نرم‌تنان هستند و نقش تعیین‌کننده‌ای در پایداری ذخایر شیلاتی، امنیت غذایی و معیشت میلیون‌ها نفر در مناطق ساحلی ایفا می‌کنند.

با وجود این ارزش‌های اکولوژیک و اقتصادی، اکوسیستم‌های مانگرو در دهه‌های اخیر با تهدیدهای فزاینده‌ای روبرو هستند. توسعه بی‌رویه مناطق ساحلی، احداث زیرساخت‌های صنعتی و بندری، تغییر کاربری اراضی، گسترش مزارع پرورش میگو، آلودگی‌های نفتی و شیمیایی، کاهش جریان آب شیرین رودخانه‌ها و پیامدهای تغییرات اقلیمی، از مهمترین عوامل تخریب این زیست‌ بوم‌ها به شمار می‌روند. هرچند در سال‌های اخیر روند نابودی مانگروها در برخی کشورها با اجرای برنامه‌های حفاظتی و احیایی کندتر شده است، اما این اکوسیستم همچنان در شمار زیست‌بوم‌های آسیب‌پذیر جهان قرار دارد و حفاظت از آن به یکی از اولویت‌های سازمان‌های بین‌المللی محیط‌ زیست تبدیل شده است.

بر اساس برآوردهای جهانی، جنگل‌های مانگرو در بیش از ۱۲۰ کشور و سرزمین‌های ساحلی جهان پراکنش دارند و عمدتا در نوارهای گرمسیری و نیمه ‌گرمسیری آسیا، آفریقا، اقیانوسیه، آمریکای مرکزی و جنوبی و بخش‌هایی از آمریکای شمالی رویش یافته‌اند. با وجود آنکه مجموع مساحت این جنگل‌ها کمتر از یک درصد جنگل‌های جهان را تشکیل می‌دهد، اما سهم آنها در حفاظت از تنوع زیستی، ذخیره کربن، پایداری اکوسیستم‌های ساحلی و کاهش خسارات ناشی از مخاطرات طبیعی، چندین برابر وسعتشان است.

ایران نیز در شمال خلیج فارس و دریای عمان از این موهبت طبیعی برخوردار است. مهمترین رویشگاه‌های مانگرو کشور با عنوان «جنگل‌های حرا» در استان هرمزگان، به‌ویژه در محدوده تنگه خورخوران، بندر خمیر، جزیره قشم، بندر پل، تیاب و خورهای ساحلی این استان قرار دارند. گونه غالب این جنگل‌ها، حرا  (Avicennia marina)، از معدود گیاهانی است که توانایی رشد در آب شور را دارد و با ریشه‌های تنفسی ویژه خود، شرایط دشوار زیست در بسترهای گلی و کم‌اکسیژن را تحمل می‌کند.

جنگل‌های حرای ایران علاوه بر اهمیت ملی، به دلیل ارزش‌های اکولوژیک و تنوع زیستی، در فهرست ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره یونسکو نیز جای گرفته‌اند و زیستگاه پرندگان مهاجر، آبزیان، خزندگان و گونه‌های متعدد جانوری محسوب می‌شوند.

اهمیت روزافزون این اکوسیستم‌ها در مقابله با بحران تغییر اقلیم و حفاظت از تنوع زیستی، موجب شد سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) در سال ۲۰۱۵، روز ۲۶ ژوئیه را به عنوان «روز جهانی حفاظت از اکوسیستم‌های مانگرو» نامگذاری کند.

این مناسبت از سال ۲۰۱۶ هر ساله با هدف افزایش آگاهی عمومی، جلب مشارکت دولت‌ها و جوامع محلی و تأکید بر ضرورت حفاظت، مدیریت پایدار و احیای جنگل‌های مانگرو در سراسر جهان گرامی داشته می‌شود. این روز یادآور آن است که بقای بسیاری از اکوسیستم‌های دریایی و ساحلی و تاب‌آوری جوامع انسانی در برابر مخاطرات اقلیمی، بیش از هر زمان دیگری به حفاظت از این جنگل‌های کم‌نظیر وابسته است.

پیام رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی

همزمان با فرارسیدن روز جهانی حفاظت از اکوسیستم‌های مانگرو، دکتر علی مهدی‌نیا، رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی با انتشار پیامی با تاکید بر نقش راهبردی این زیست ‌بوم‌های ساحلی در مقابله با تغییرات اقلیمی، حفاظت از تنوع زیستی و توسعه اقتصاد دریا محور، خواستار تقویت پژوهش‌های علمی، توسعه فناوری‌های نوین پایش و مشارکت دولت، صنایع و جوامع محلی برای حفاظت و احیای جنگل‌های مانگرو شد.

متن این پیام به این شرح است:

"روز جهانی حفاظت از اکوسیستم‌های مانگرو، یادآور مسئولیت مشترک ما در صیانت از یکی از ارزشمندترین زیست‌بوم‌های ساحلی جهان است؛ اکوسیستم‌هایی که در محل تلاقی خشکی و دریا، همزمان در تنظیم چرخه کربن، حفاظت از سواحل، پشتیبانی از تنوع زیستی، تقویت ذخایر آبزیان، ارتقای امنیت غذایی و افزایش تاب‌آوری مناطق ساحلی در برابر تغییرات اقلیمی نقش‌آفرینی می‌کنند. امروزه مانگروها نه تنها به‌عنوان جنگل‌های ساحلی، بلکه به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی برای تحقق توسعه پایدار و اقتصاد دریامحور شناخته می‌شوند.

با این حال، روند فزاینده تخریب این اکوسیستم‌ها، زنگ خطری جدی برای آینده سواحل جهان است. برآوردهای بین‌المللی نشان می‌دهد که مانگروها سه تا پنج برابر سریع‌تر از سایر جنگل‌های جهان در حال نابودی هستند و طی دهه­‌های اخیر، حدود نیمی از وسعت آنها در جهان از دست رفته است. تداوم این روند، علاوه بر کاهش تنوع زیستی، توان طبیعت در جذب و ذخیره کربن، حفاظت از سواحل، حمایت از ذخایر آبزیان و کاهش آثار تغییرات اقلیمی را نیز با مخاطره روبه‌رو خواهد کرد. در چنین شرایطی، پژوهش و پایش علمی، سنگ‌بنای حفاظت و مدیریت پایدار این زیست‌بوم‌های ارزشمند به شمار می‌رود.

پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی نیز طی سال‌های گذشته، با انجام پژوهش‌های میان‌رشته‌ای، تلاش کرده است ابعاد مختلف اکوسیستم‌های مانگروی کشور را از منظر علمی تبیین کند. مطالعات پژوهشگران پژوهشگاه در حوزه‌هایی همچون کربن آبی و نقش مانگروها در کاهش آثار تغییرات اقلیمی، ارزیابی آلودگی‌های محیطی از جمله میکروپلاستیک‌ها، فلزات سنگین و آلودگی‌های نفتی، بررسی پیامدهای اسیدی‌ شدن آب دریا، شناخت تاریخچه تحولات اقلیمی و زمین‌شناختی رویشگاه‌های مانگرو، پایش تنوع زیستی و کارکردهای بوم‌شناختی این جنگل‌ها، مطالعات فیزیولوژیکی گیاه و شناسایی شناساگرهای زیستی آلاینده‌­ها و نیز توسعه روش‌های نوین پایش و مدیریت با بهره‌گیری از سنجش از دور، پهپاد و هوش مصنوعی، زمینه‌ساز تولید دانش بومی و ارائه راهکارهای علمی برای حفاظت، احیا و مدیریت پایدار این اکوسیستم‌های ارزشمند بوده است.

امروز حفاظت از اکوسیستم‌های مانگرو تنها با اتکا به اعتبارات دولتی امکان‌پذیر نیست. تجربه‌های موفق جهانی نشان می‌دهد که بهره‌گیری از سازوکارهای اقتصادی مرتبط با کربن، توسعه بازارهای اعتبار کربن، هدایت بخشی از منابع حاصل از نظام‌های قیمت‌گذاری کربن به پروژه‌های حفاظت و احیای اکوسیستم‌های کربن آبی و نیز ایفای مسئولیت اجتماعی صنایع ساحلی و فراساحلی از طریق سرمایه‌گذاری در پژوهش، پایش و احیای جنگل‌های مانگرو، می‌تواند پشتوانه‌ای پایدار برای صیانت از این سرمایه‌های طبیعی راهبردی فراهم آورد. بی‌تردید، پیوند مؤثر میان علم، سیاست‌گذاری و سرمایه‌گذاری مسئولانه، یکی از مهم‌ترین الزامات حفاظت از مانگروها و بسترساز تحقق اهداف توسعه پایدار، افزایش تاب‌آوری سواحل و پیشبرد اقتصاد دریامحور کشور خواهد بود.

پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی، در راستای مأموریت ملی خود و همسو با اهداف «دهه علوم اقیانوسی سازمان ملل متحد برای توسعه پایدار» و «دهه احیای اکوسیستم‌های ملل متحد»، بر تداوم پژوهش‌های کاربردی، توسعه فناوری‌های نوین، پایش و تقویت همکاری‌های ملی و بین‌المللی در زمینه حفاظت، احیا و مدیریت پایدار اکوسیستم‌های مانگرو تأکید می‌کند و آمادگی خود را برای پشتیبانی علمی از برنامه‌های ملی در این حوزه اعلام می‌دارد.

امید است با اتکا به ظرفیت‌های علمی کشور، مشارکت مؤثر دستگاه‌های اجرایی، همراهی صنایع و جوامع محلی و توسعه سیاست‌های مبتنی بر شواهد علمی بتوانیم این میراث ارزشمند طبیعی را برای نسل‌های آینده حفظ کرده و از ظرفیت‌های بی‌بدیل آن در مسیر توسعه پایدار و شکوفایی اقتصاد دریامحور کشور بهره‌مند شویم."

اهمیت مانگروها که دیده نمی‌شود

مانگروها جنگل‌هایی هستند که در نوارهای ساحلی مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری و در محل تلاقی آب شور و شیرین رشد می‌کنند. این اکوسیستم‌ها از ارزشمندترین زیست‌بوم‌های جهان به شمار می‌روند و خدمات متعددی ارائه می‌دهند که برخی از آنها به این شرح است:

* محافظت از سواحل در برابر طوفان، امواج، فرسایش و بالا آمدن سطح دریا
* جذب و ذخیره حجم زیادی از کربن؛ به همین دلیل در کاهش تغییرات اقلیمی نقش مهمی دارند. مانگروها از مهمترین زیست‌بوم‌های موسوم به «کربن آبی» (Blue Carbon) هستند
* زیستگاه و محل زادآوری صدها گونه ماهی، میگو، خرچنگ، پرندگان و سایر جانوران
* کمک به حفظ کیفیت آب از طریق جذب آلاینده‌ها و تثبیت رسوبات
* تأمین معیشت میلیون‌ها نفر از طریق شیلات، گردشگری و بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی.

این در حالی است که اکوسیستم‌های مانگرو با چالش‌های متعددی روبرو هستند که همگی آنها ساخته و پرداخته انسان است؛ چالش‌هایی چون "توسعه شهری و صنعتی در سواحل"، "تبدیل اراضی به مزارع پرورش میگو"، "آلودگی نفتی و پساب‌های صنعتی"، "تغییرات اقلیمی و افزایش سطح آب دریا" و " برداشت غیرمجاز و تخریب پوشش گیاهی" امروزه بلای جان اکوسیستم مانگروها شده است.

اگرچه ممکن است هر سال برنامه‌ها و کمپین‌های مختلفی با شعارهای متفاوت برای این روز جهانی برگزار شود، اما هدف اصلی روز جهانی حفاظت از اکوسیستم‌های مانگرو "افزایش آگاهی عمومی درباره ارزش مانگروها"، "تشویق دولت‌ها به حفاظت و احیای این جنگل‌ها"، "حمایت از پژوهش‌های علمی و مدیریت پایدار مناطق ساحلی" و "جلب مشارکت جوامع محلی در حفاظت از این اکوسیستم‌های ارزشمند" است.

این روز فرصتی برای یادآوری این نکته است که حفاظت از مانگروها تنها به حفظ تنوع زیستی محدود نمی‌شود، بلکه در کاهش اثرات تغییر اقلیم، حفاظت از سواحل و تقویت امنیت غذایی و معیشت جوامع ساحلی نیز نقش اساسی دارد.

امروز حفاظت از مانگروها به ضرورتی برای حفظ امنیت زیستی، اقتصادی و اقلیمی جوامع ساحلی تبدیل شده است؛ چرا که هر هکتار از این جنگل‌ها، سدی طبیعی در برابر امواج و طوفان، مخزنی ارزشمند برای ذخیره کربن و پناهگاهی برای حیات هزاران گونه جانوری و گیاهی محسوب می‌شود. در ایران نیز جنگل‌های حرا، به عنوان تنها رویشگاه‌های مانگرو کشور، سرمایه‌ای ملی و جهانی هستند که حفاظت از آنها نیازمند مدیریت علمی، کنترل توسعه‌های ناپایدار ساحلی، کاهش آلودگی‌ها و مشارکت جوامع محلی است. روز جهانی حفاظت از اکوسیستم‌های مانگرو یادآور این واقعیت است که آینده سواحل، تنوع زیستی و بخشی از توان زمین برای مقابله با تغییرات اقلیمی، به سرنوشت این جنگل‌های کم‌نظیر گره خورده است.
