سه‌تار


					جلال آل‌احمد











۱. سه‌تار

۲. بچه مردم

۳. وسواس

۴. لاک صورتی

۵. وداع

۶. زندگی که گریخت

۷. آفتاب لب بام

۸. گناه

۹. نزدیک مرزون‌آباد

۱۰. دهن‌کجی

۱۱. آرزوی قدرت

۱۲. اختلاف حساب

۱۳. الگمارک و المکوس





یک سه تار نو و بی‌روپوش در دست داشت و یخه‌ی باز و بی‌هوا راه می آمد. از پله‌های مسجد شاه به عجله پایین آمد و از میان بساط خرده‌ریزفروش‌ها و از لای مردمی که در میان بساط گسترده‌ی آنان، دنبال چیزهایی که خودشان هم نمی‌دانستند، می‌گشتند، داشت به زحمت رد می‌شد.

سه‌تار را روی شکم نگه داشته بود و با دست دیگر، سیم‌های آن را می‌پایید که که به دگمه‌ی لباس کسی یا به گوشه‌ی بار حمالی گیر نکند و پاره نشود. عاقبت امروز توانسته بود به آرزوی خود برسد. دیگر احتیاج نداشت وقتی به مجلسی می‌خواهد برود، از دیگران تار بگیرد و به قیمت خون پدرشان کرایه بدهد و تازه بار منتشان را هم بکشد.

موهایش آشفته بود و روی پیشانی‌اش می‌ریخت و جلوی چشم راستش را می‌گرفت. گونه‌هایش گود افتاده و قیافه‌اش زرد بود. ولی سر پا بند نبود و از وجد و شعف می‌دوید. اگر مجلسی بود و مناسبتی داشت، وقتی سر وجد می‌آمد، می‌خواند و تار می‌زد و خوشبختی‌های نهفته و شادمانی‌های درونی خود را در همه نفوذ می‌داد. ولی حالا میان مردمی که معلوم نبود به چه کاری در آن اطراف می‌لولیدند، جز این‌که بدود و خود را زودتر به جایی برساند چه می‌توانست بکند؟ از خوشحالی می‌دوید و به سه‌تاری فکر می‌کرد که اکنون مال خودش بود.

فکر می‌کرد که دیگر وقتی سرحال آمد و زخمه را با قدرت و بی‌اختیار با سیم‌های تار آشنا خواهد کرد، ته دلش از این واهمه خواهد داشت که مبادا سیم‌ها پاره شود و صاحب تار، روز روشن او را از شب تار هم تارتر کند. از این فکر راحت شده بود. فکر می‌کرد که از این پس چنان هنرنمایی خواهد کرد و چنان داد خود را از تار خواهد گرفت و چنان شوری از آن بر خواهد آورد که خودش هم تابش را نیاورد و بی‌اختیار به گریه بیافتد. حتم داشت فقط وقتی که از صدای ساز خودش به گریه بیافتد، خوب نواخته. تا به حال نتوانسته بود آن طور که خودش می‌خواهد بنوازد. همه‌اش برای مردم تار زده بود؛ برای مردمی که شادمانی‌های گم‌شده و گریخته‌ی خود را در صدای تار او و در ته آواز حزین او می‌جستند.

این همه شب‌ها که در مجالس عیش و سرور آواز خوانده بود و ساز زده بود، در مجالس عیش و سروری که برای او فقط یک شادمانی ناراحت‌کننده و ساختگی می‌آورد در این همه شب‌ها نتوانسته بود از صدای خودش به گریه بیفتد. نتوانسته بود چنان ساز بزند که خودش را به گریه بیاندازد. یا مجالس مناسب نبود و مردمی که به او پول می‌دادند و دعوتش می‌کردند، نمی‌خواستند اشک‌های او را تحویل بگیرند، و یا خود او از ترس این که مبادا سیم‌ها پاره شود زخمه را خیلی ملایم‌تر و آهسته‌تر از آنچه که می‌توانست بالا و پایین می‌برد. این را هم حتم داشت، حتم داشت که تا به حال، خیلی ملایم‌تر و خیلی بااحتیاط‌تر از آن چه که می‌توانسته تار زده و آواز خوانده.

می‌خواست که دیگر ملالتی در کار نیاورد. می‌خواست که دیگر احتیاط نکند. حالا که توانسته بود با این پول‌های به قول خودش «بی برکت» سازی بخرد، حالا به آرزوی خود رسیده بود. حالا ساز مال خودش بود. حالا می‌توانست چنان تار بزند که خودش به گریه بیفتد.

سه سال بود که آوازخوانی می‌کرد. مدرسه را به خاطر همین ول کرده بود. همیشه ته کلاس نشسته بود و برای خودش زمزمه می‌کرد. دیگران اهمیتی نمی‌دادند و ملتفت نمی‌شدند؛ ولی معلم حسابشان خیلی سخت‌گیر بود. و از زمزمه‌ی او چنان بدش می‌آمد که عصبانی می‌شد و از کلاس قهر می‌کرد. سه چهار بار التزام داده بود که سر کلاس زمزمه نکند؛ ولی مگر ممکن بود؟ فقط سال آخر دیگر کسی زمزمه‌ی او را از ته کلاس نمی‌شنید. آن قدر خسته بود و آن قدر شب‌ها بیداری کشیده بود که یا تا ظهر در رخت خواب می‌ماند؛ و یا سر کلاس می‌خوابید. ولی این داستان نیز چندان طول نکشید و به زودی مدرسه را ول کرد.

سال اول خیلی خودش را خسته کرده بود. هر شب آواز خوانده بود و ساز زده بود و هر روز تا ظهر خوابیده بود. ولی بعدها کم کم به کار خود ترتیبی داده بود و هفته‌ای سه شب بیش‌تر دعوت اشخاص را نمی‌پذیرفت. کم کم برای خودش سرشناس هم شده بود و دیگر احتیاج نداشت که به این دسته‌ی موزیکال یا آن دسته‌ی دیگر مراجعه کند. مردم او را شناخته بودند و دم در خانه‌ی محقرشان به مادرش می‌سپردند و حتم داشتند که خواهد آمد و به این طریق، شب خوشی را خواهند گذراند.

با وجود این، هنوز کار کشنده‌ای بود. مادرش حس می‌کرد که روز به روز بیشتر تکیده می‌شود. خود او به این مسأله توجهی نداشت. فقط در فکر این بود که تاری داشته باشد. و بتواند با تاری که مال خودش باشد، آن طوری که دلش می‌خواهد تار بزند. این هم به آسانی ممکن نبود. فقط در این اواخر، با شباش‌هایی که در یک عروسی آبرومند به او رسیده بود، توانسته بود چیزی کنار بگذارد و یک سه‌تار نو بخرد. و اکنون که صاحب تار شده بود نمی‌دانست دیگر چه آرزویی دارد. لابد می‌شد آرزوهای بیش‌تری هم داشت. هنوز به این مسأله فکر نکرده بود. و حالا فقط در فکر این بود که زودتر خود را به جایی برساند و سه‌تار خود را درست رسیدگی کند و توی کوکش برود. حتی در همان عیش و سرورهای ساختگی، وقتی تار زیر دستش بود، و با آهنگ آن آوازی را می‌خواند، چنان در بی‌خبری فرو می‌رفت و چنان آسوده می‌شد که هرگز دلش نمی‌خواست تار را زمین بگذارد. ولی مگر ممکن بود؟ خانه‌ی دیگران بود و عیش و سرور دیگران و او فقط می‌بایست مجلس دیگران را گرم کند.

در همه‌ی این بی‌خبری‌ها، هنوز نتوانسته بود خودش را گرم کند. نتوانسته بود دل خودش را گرم کند.

در شب‌های دراز زمستان، وقتی از این گونه مجالس، خسته و هلاک بر می‌گشت و راه خانه‌ی خود را در تاریکی‌ها می‌جست، احتیاج به این گرمای درونی را چنان زنده و جان‌گرفته حس می‌کرد که می‌پنداشت شاید بی‌وجود آن، نتواند خود را تا به خانه هم برساند. چندین بار در این گونه مواقع وحشت کرده بود و به دنبال این گمگشته‌ی خود، چه بسا شب‌ها که تا صبح در گوشه‌ی میخانه‌ها به روز آورده بود.

خیلی ضعیف بود. در نظر اول خیلی بیش‌تر به یک آدم تریاکی می‌ماند. ولی شوری که امروز در او بود و گرمایی که از یک ساعت پیش تا کنون - از وقتی که صاحب سه‌تار شده بود - در خود حس می‌کرد، گونه‌هایش را گل انداخته بود و پیشانیش را داغ می‌کرد.

با این افکار خود، دم در مسجد شاه رسیده بود و روی سنگ آستانه‌ی آن پا گذاشته بود که پسرک عطرفروشی که روی سکوی کنار در مسجد، دکان خود را می‌پایید، و به انتظار مشتری، تسبیح می‌گرداند، از پشت بساط خود پایین جست و مچ دست او را گرفت.

- لا مذهب! با این آلت کفر توی مسجد؟! توی خانه‌ی خدا؟!

رشته‌ی افکار او گسیخته شد. گرمایی که به دل او راه می‌یافت محو شد. اول کمی گیج شد و بعد کم‌کم دریافت که پسرک چه می‌گوید.

هنوز کسی ملتفت نشده بود. رفت و آمدها زیاد نبود. همه سرگرم بساط خرده‌ریزفروش‌ها بودند. او چیزی نگفت. کوششی کرد تا مچ خود را رها کند و به راه خود ادامه بدهد، ولی پسرک عطرفروش ول‌کن نبود. مچ دست او را گرفته بود و پشت سر هم لعنت می‌فرستاد و داد و بی‌داد می‌کرد:

- مرتیکه‌ی بی‌دین، از خدا خجالت نمی‌کشی؟! آخه شرمی... حیایی.

او یک بار دیگر کوشش کرد که مچ دست خود را رها کند و پی کار خود برود، ولی پسرک به این آسانی راضی نبود و گویی می‌خواست تلافی کسادی خود را سر او در بیاورد. کم‌کم یکی دو نفر ملتفت شده بودند و دور آن‌ها جمع می‌شدند؛ ولی هنوز کسی نمی‌دانست چه خبر است. هنوز کسی دخالت نمی‌کرد. او خیلی معطل شده بود. پیدا بود که به زودی وقایعی رخ خواهد داد. اما سرمایی که دل او را می‌گرفت دوباره بر طرف شد. گرمایی در دل خود، و بعد هم در مغز خود، حس کرد. برافروخته شد. عنان خود را از دست داد و با دست دیگرش سیلی محکمی زیر گوش پسرک نواخت. نفس پسرک برید و لعنت‌ها و فحش‌های خود را خورد. یک دم سرش گیج رفت. مچ دست او را فراموش کرده بود و صورت خود را با دو دست می‌مالید. ولی یک مرتبه ملتفت شده و از جا پرید. او با سه‌تارش داشث وارد مسجد می‌شد که پسرک دامن کتش را چسبید و مچ دستش را دوباره گرفت.

دعوا در گرفته بود. خیلی‌ها دخالت کردند. پسرک هنوز فریاد می‌کرد، فحش می‌داد و به بی‌دین‌ها لعنت می‌فرستاد و از اهانتی که به آستانه‌ی در خانه‌ی خدا وارد آمده بود، جوش می‌خورد و مسلمانان را به کمک می‌خواست. هیچ کس نفهمید چه طور شد. خود او هم ملتفت نشد. فقط وقتی که سه‌تار او با کاسه‌ی چوبی‌اش به زمین خورد و با یک صدای کوتاه و طنین‌دار شکست و سه‌پاره شد و سیم‌هایش، در هم پیچیده و لوله شده، به کناری پرید و او مات و متحیر در کناری ایستاد و به جمعیت نگریست؛ پسرک عطرفروش که حتم داشت وظیفه‌ی دینی خود را خوب انجام داده است، آسوده‌خاطر شد. از ته دل شکری کرد و دوباره پشت بساط خود رفت و سر و صورت خود را مرتب کرد و تسبیح به دست مشغول ذکر گفتن شد.

تمام افکار او، هم چون سیم‌های سه‌تارش در هم پیچیده و لوله شده در ته سرمایی که باز به دلش راه می‌یافت و کم کم به مغزش نیز سرایت می‌کرد، یخ زده بود و در گوشه‌ای کز کرده افتاده بود. و پیاله‌ی امیدش همچون کاسه‌ی این ساز نویافته سه پاره شده بود و پاره‌های آن انگار قلب او را چاک می‌زد.





خوب من چه می‌توانستم بکنم؟ شوهرم حاضر نبود مرا با بچه نگه دارد. بچه که مال خودش نبود. مال شوهر قبلی‌ام بود، که طلاقم داده بود، و حاضر هم نشده بود بچه را بگیرد. اگر کس دیگری جای من بود، چه می‌کرد؟ خوب من هم می‌بایست زندگی می‌کردم. اگر این شوهرم هم طلاقم می‌داد، چه می‌کردم؟ ناچار بودم بچه را یک جوری سر به نیست کنم. یک زن چشم و گوش بسته، مثل من، غیر از این چیز دیگری به فکرش نمی‌رسید. نه جایی را بلد بودم، نه راه و چاره‌ای می‌دانستم. می‌دانستم می‌شود بچه را به شیرخوارگاه گذاشت یا به خراب‌شده‌ی دیگری سپرد. ولی از کجا که بچه‌ی مرا قبول می‌کردند؟ از کجا می‌توانستم حتم داشته باشم که معطلم نکنند و آبرویم را نبرند و هزار اسم روی خودم و بچه‌ام نگذارند؟ از کجا؟

نمی‌خواستم به این صورت‌ها تمام شود. همان روز عصر هم وقتی برای همسایه‌ها تعریف کردم... نمی‌دانم کدام یکی‌شان گفت: «خوب، زن، می‌خواستی بچه‌ات را ببری شیرخوارگاه بسپری. یا ببریش دارالایتام و...» نمی‌دانم دیگر کجاها را گفت. ولی همان وقت مادرم به او گفت که: «خیال می‌کنی راش می‌دادن؟ هه!» من با وجود این که خودم هم به فکر این کار افتاده بودم، اما آن زن همسایه‌مان وقتی این را گفت، باز دلم هُری ریخت تو و به خودم گفتم: «خوب زن، تو هیچ رفتی که رات ندن؟» و بعد به مادرم گفتم: «کاشکی این کارو کرده بودم.»

ولی من که سررشته نداشتم. من که اطمینان نداشتم راهم بدهند. آن وقت هم که دیگر دیر شده بود. از حرف آن زن مثل این‌که یک دنیا غصه روی دلم ریخت. همه‌ی شیرین‌زبانی‌های بچه‌ام یادم آمد. دیگر نتوانستم طاقت بیاورم.و جلوی همه در و همسایه‌ها زار زار گریه کردم. اما چه قدر بد بود! خودم شنیدم یکی‌شان زیر لب گفت: «گریه هم می کنه!خجالت نمی‌کشه...» باز هم مادرم به دادم رسید. خیلی دلداری‌ام داد. خوب راست هم می‌گفت، من که اول جوانی‌ام است، چرا برای یک بچه این قدر غصه بخورم؟ آن هم وقتی شوهرم مرا با بچه قبول نمی‌کند. حالا خیلی وقت دارم که هی بنشینم و سه تا و چهار تا بزایم. درست است که بچه اولم بود و نمی‌باید این کار را می‌کردم... ولی خوب، حالا که کار از کار گذشته است. حالا که دیگر فکر کردن ندارد. من خودم که آزار نداشتم بلند شوم بروم و این کار را بکنم. شوهرم بود که اصرار می‌کرد. راست هم می‌گفت. نمی‌خواست پس‌افتاده‌ی یک نره خر دیگر را سر سفره‌اش ببیند. خود من هم وقتی کلاهم را قاضی می‌کردم، به او حق می‌دادم. خود من آیا حاضر بودم بچه‌های شوهرم را مثل بچه‌های خودم دوست داشته باشم؟ و آن‌ها را سربار زندگی خودم ندانم؟ آن‌ها را سر سفره‌ی شوهرم زیادی ندانم؟ خوب او هم همین طور. او هم حق داشت که نتواند بچه‌ی مرا، بچه‌ی مرا که نه، بچه‌ی یک نره خر دیگر را - به قول خودش - سر سفره‌اش ببیند. در همان دو روزی که به خانه‌اش رفته بودم، همه‌اش صحبت از بچه بود. شب آخر،خیلی صحبت کردیم. یعنی نه این که خیلی حرف زده باشیم. او باز هم راجع به بچه گفت و من گوش دادم. آخر سر گفتم: «خوب می‌گی چه کنم؟»

شوهرم چیزی نگفت. قدری فکر کرد و بعد گفت: «من نمی‌دونم چه بکنی. هر جور خودت می‌دونی بکن. من نمی‌خوام پس افتاده یه نره خر دیگه رو سر سفره خودم ببینم.»

راه و چاره‌ای هم جلوی پایم نگذاشت. آن شب پهلوی من هم نیامد. مثلاً با من قهر کرده بود. شب سوم زندگی ما با هم بود. ولی با من قهر کرده بود. خودم می‌دانستم که می‌خواهد مرا غضب کند تا کار بچه را زودتر یک سره کنم. صبح هم که از در خانه بیرون می‌رفت، گفت: «ظهر که میام، دیگه نبایس بچه رو ببینم، ها!»

و من تکلیف خودم را همان وقت می‌دانستم. حالا هرچه فکر می‌کنم، نمی‌توانم بفهمم چطور دلم راضی شد!ولی دیگر دست من نبود. چادر نمازم را به سرم انداختم، دست بچه را گرفتم و پشت سر شوهرم از خانه بیرون رفتم. بچه‌ام نزدیک سه سالش بود. خودش قشنگ راه می‌رفت. بدیش این بود که سه سال عمر صرفش کرده بودم. این خیلی بد بود. همه دردسرهایش تمام شده بود. همه شب بیدار ماندن‌هایش گذشته بود. و تازه اول راحتی‌اش بود. ولی من ناچار بودم کارم را بکنم. تا دم ایستگاه ماشین پا به پایش رفتم. کفشش را هم پایش کرده بودم. لباس خوب‌هایش را هم تنش کرده بودم. یک کت و شلوار آبی کوچولو همان اواخر، شوهر قبلی‌ام برایش خریده بود. وقتی لباسش را تنش می‌کردم، این فکر هم بهم هی‌زد که: «زن!دیگه چرا رخت نوهاشو تنش می‌کنی؟» ولی دلم راضی نشد. می‌خواستم چه بکنم؟ چشم شوهرم کور، اگر باز هم بچه‌دار شدم، برود و برایش لباس بخرد. لباسش را تنش کردم. سرش را شانه زدم. خیلی خوشگل شده بود. دستش را گرفته بودم و با دست دیگرم چادر نمازم را دور کمرم نگه داشته بودم و آهسته آهسته قدم بر می‌داشتم. دیگر لازم نبود هی فحشش بدهم که تندتر بیاید. آخرین دفعه‌ای که دستش را گرفته بودم و با خودم به کوچه می‌بردم. دو سه جا خواست برایش قاقا بخرم. گفتم:

«اول سوار ماشین بشیم، بعد برات قاقا می‌خرم!»

یادم است آن روز هم، مثل روزهای دیگر، هی از من سؤال می‌کرد. یک اسب پایش توی چاله جوی آب رفته بود و مردم دورش جمع شده بودند. خیلی اصرار کرد که بلندش کنم تا ببیند چه خبر است. بلندش کردم. و اسب را که دستش خراش برداشته بود و خون آمده بود، دید. وقتی زمینش گذاشتم گفت:

«مادل!دسس اوخ سده بود؟»

گفتم: «آره جونم، حرف مادرشو نشنیده، اوخ شده.»

تا دم ایستگاه ماشین، آهسته آهسته می‌رفتم. هنوز اول وقت بود. و ماشین‌ها شلوغ بود. و من شاید تا نیم ساعت توی ایستگاه ماندم تا ماشین گیرم اومد. بچه‌ام هی ناراحتی می‌کرد. و من داشتم خسته می‌شدم. از بس سؤال می‌کرد، حوصله‌ام را سر برده بود. دو سه بار گفت: «پس مادل چطول سدس؟ ماسین که نیومدس. پس بلیم قاقا بخلیم.» و من باز هم برایش گفتم که الان خواهد آمد. و گفتم وقتی ماشین سوار شدیم قاقا هم برایش خواهم خرید. عاقبت خط هفت را گرفتم و تا میدان شاه که پیاده شدیم، بچه‌ام باز هم حرف می‌زد و هی می‌پرسید. یادم است که یکبار پرسید: «مادل!تجا میلیم؟»

من نمی‌دانم چرا یک مرتبه، بی آن که بفهمم، گفتم: «می‌ریم پیش بابا.» بچه‌ام کمی به صورت من نگاه کرد بعد پرسید: «مادل! تدوم بابا؟» من دیگر حوصله نداشتم. گفتم: «جونم چقدر حرف می‌زنی؟ اگه حرف بزنی برات قاقا نمی‌خرم ها!»

حالا چقدر دلم می‌سوزد. این جور چیزها بیش‌تر دل آدم را می‌سوزاند. چرا دل بچه‌ام را در آن دم آخر این طور شکستم؟ از خانه که بیرون آمدیم، با خود عهد کرده بودم که تا آخر کار عصبانی نشوم. بچه‌ام را نزنم. فحشش ندهم. و باهاش خوش رفتاری کنم. ولی چقدر حالا دلم می‌سوزد! چرا این‌طور ساکتش کردم؟ بچکم دیگر ساکت شد. و با شاگرد شوفر که برایش شکلک در می‌آورد حرف می‌زد. گرم اختلاط و خنده شده بود. اما من به او محل می‌گذاشتم، نه به بچه‌ام که هی رویش را به من می‌کرد.

میدان شاه گفتم نگه داشت. و وقتی پیاده می‌شدیم، بچه‌ام هنوز می‌خندید. میدان شلوغ بود. و اتوبوس‌ها خیلی بودند. و من هنوز وحشت داشتم که کاری بکنم. مدتی قدم زدم. شاید نیم ساعت شد. اتوبوس‌ها کم‌تر شدند. آمدم کنار میدان. ده شاهی از جیبم در آوردم و به بچه‌ام دادم. بچه‌ام هاج و واج مانده بود و مرا نگاه می‌کرد. هنوز پول گرفتن را بلد نشده بود. نمی‌دانستم چه طور حالیش کنم. آن طرف میدان، یک تخمه کدویی داد می‌زد. با انگشتم نشانش دادم و گفتم: «بگیر برو قاقا بخر. ببینم بلدی خودت بری بخری.»

بچه ام نگاهی به پول کرد و بعد رو به من گفت: «مادل تو هم بیا بلیم.»

من گفتم: «نه من این جا وایسادم تو رو می‌پام. برو ببینم خودت بلدی بخری.» بچه‌ام باز هم به پول نگاه کرد. مثل این‌که دودل بود. و نمی‌دانست چه طور باید چیز خرید. تا به حال همچه کاری یادش نداده بودم. بربر نگاهم می‌کرد. عجب نگاهی بود! مثل این‌که فقط همان دقیقه دلم گرفت و حالم بد شد. حالم خیلی بد شد.

نزدیک بود منصرف شوم. بعد که بچه‌ام رفت و من فرار کردم و تا حالا هم حتی آن روز عصر که جلوی در و همسایه‌ها از زور غصه گریه کردم هیچ این طور دلم نگرفته و حالم بد نشده. نزدیک بود طاقتم تمام شود. عجب نگاهی بود. بچه‌ام سرگردان مانده بود و مثل این که هنوز می‌خواست چیزی از من بپرسد. نفهمیدم چه طور خود را نگه داشتم. یک بار دیگر تخمه کدویی را نشانش دادم و گفتم:

«برو جونم! این پول را بهش بده، بگو تخمه بده، همین. برو باریکلا.»

بچه‌کم تخمه کدویی را نگاه کرد و بعد مثل وقتی که می‌خواست بهانه بگیرد و گریه کند، گفت: «مادل من تخمه نمی‌خوام. تیسمیس می‌خوام.»

من داشتم بیچاره می‌شدم. اگر بچه‌ام یک خرده دیگر معطل کرده بود، اگر یک خرده گریه کرده بود، حتماً منصرف شده بودم. ولی بچه‌ام گریه نکرد. عصبانی شده بودم. حوصله‌ام سر رفته بود. سرش داد زدم: «کیشمیش هم داره. برو هر چی می‌خوای بخر. برو دیگه.»

و از روی جوی کنار پیاده رو بلندش کردم و روی آسفالت وسط خیابان گذاشتم. دستم را به پشتش گذاشتم و یواش به جلو هولش دادم و گفتم: «ده برو دیگه دیر می‌شه.»

خیابان خلوت بود. از وسط خیابان تا آن ته‌ها اتوبوسی و درشکه‌ای پیدا نبود که بچه‌ام را زیر بگیرد. بچه‌ام دو سه قدم که رفت، برگشت و گفت: «مادل تیسمیس هم داله؟»

من گفتم: «آره جونم. بگو ده شاهی کشمش بده.»

و او رفت. بچه‌ام وسط خیابان رسیذه بود که یک مرتبه یک ماشین بوق زد و من از ترس لرزیدم. و بی این که بفهمم چه می‌کنم، خود را وسط خیابان پرتاب کردم و بچه‌ام را بغل زدم و توی پیاده‌رو دویدم و لای مردم قایم شدم. عرق سر و رویم راه افتاده بود و نفس نفس می‌زدم. بچه‌کم گفت: «مادل!چطول سدس؟»

گفتم: «هیچی جونم. از وسط خیابان تند رد می‌شن. تو یواش می‌رفتی، نزدیک بود بری زیر هوتول.»

این را که گفتم، نزدیک بود گریه‌ام بیفتد. بچه‌ام همانطور که توی بغلم بود، گفت: «خوب مادل منو بزال زیمین. ایندفه تند میلم.»

شاید اگر بچه‌کم این حرف را نمی‌زد، من یادم رفته بود که برای چه کاری آمده‌ام. ولی این حرفش مرا از نو به صرافت انداخت. هنوز اشک چشم‌هایم را پاک نکرده بودم که دوباره به یاد کاری که آمده بودم بکنم، افتادم. به یاد شوهرم که مرا غضب خواهد کرد. افتادم. بچه‌کم را ماچ کردم. آخرین ماچی بود که از صورتش بر می‌داشتم. ماچش کردم و دوباره گذاشتمش زمین و باز هم در گوشش گفتم: «تند برو جونم، ماشین میادش.»

باز خیابان خلوت بود و این بار بچه‌ام تندتر رفت. قدم‌های کوچکش را به عجله بر می‌داشت و من دو سه بار ترسیدم که مبادا پاهایش توی هم بپیچد و زمین بخورد. آن طرف خیابان که رسید، برگشت و نگاهی به من انداخت. من دامن‌های چادرم را زیر بغلم جمع کرده بودم و داشتم راه می‌افتادم. همچه که بچه‌ام چرخید و به طرف من نگاه کرد، من سر جایم خشکم زد. مثل یک دزد که سر بزنگاه مچش را گرفته باشند، شده بودم. خشکم زده بود و دستهایم همان طور زیر بغل‌هایم ماند. درست مثل آن دفعه که سر جیب شوهرم بودم - همان شوهر سابقم - و کند و کاو می‌کردم و شوهرم از در رسید. درست همان طور خشکم زده بود.

دوباره از عرق خیس شدم. سرم را پایین انداختم و وقتی به هزار زحمت سرم را بلند کردم، بچه‌ام دوباره راه افتاده بود و چیزی نمانده بود به تخمه کدویی برسد. کار من تمام شده بود. بچه‌ام سالم به آن طرف خیابان رسیده بود. از همان وقت بود که انگار اصلاً بچه نداشتم. آخرین باری که بچه‌ام را نگاه کردم. درست مثل این بود که بچه مردم را نگاه می‌کردم. درست مثل یک بچه تازه پا و شیرین مردم به او نگاه می‌کردم. درست همان طور که از نگاه کردن به بچه مردم می‌شود حظ کرد، از دیدن او حظ می‌کردم. و به عجله لای جمعیت پیاده رو پیچیدم. ولی یک دفعه به وحشت افتادم. نزدیک بود قدمم خشک بشود و سر جایم میخکوب بشوم. وحشتم گرفته بود که مبادا کسی زاغ سیاه مرا چوب زده باشد.

از این خیال، موهای تنم راست ایستاد و من تندتر کردم. دو تا کوچه پایین‌تر خیال داشتم توی پس کوچه‌ها بیندازم و فرار کنم. به زحمت خودم را به دم کوچه رسانده بودم، که یکهو، یک تاکسی پشت سرم توی خیابان ترمز کرد. مثل این که حالا مچ مرا خواهند گرفت. تا استخوان‌هایم لرزید. خیال می‌کردم پاسبان سر چهارراه که مرا می‌پایید، توی تاکسی پریده حالا پشت سرم پیاده شده و حالا است که مچ دستم را بگیرد. نمی‌دانم چه طور برگشتم و عقب سرم را نگاه کردم. و وارفتم. مسافرهای تاکسی پولشان را هم داده بودند و داشتند می‌رفتند. من نفس راحتی کشیدم و فکر دیگری به سرم زد. بی این که بفهمم، و یا چشمم جایی را ببیند، پریدم توی تاکسی و در را با سر و صدا بستم. شوفر غرغر کرد و راه افتاد. و چادر من لای در تاکسی مانده بود.وقتی تاکسی دور شد و من اطمینان پیدا کردم، در را آهسته باز کردم. چادرم را از لای در بیرون کشیدم و از نو در را بستم. به پشتی صندلی تکیه دادم و نفس راحتی کشیدم. و شب، بالاخره نتوانستم پول تاکسی را از شوهرم در بیاورم.





غلامعلی‌خان سلانه سلانه از پله‌های حمام بالا آمد. کمی ایستاد و نفس خود را تازه کرد و باز به راه افتاد. هنوز دو قدم برنداشته بود که دوباره ایستاد. انگشت به پیشانی خود گذارد؛ شقیقه‌ها را اندکی فشرد و بعد ابروها را در هم کشید و چند مرتبه شیطان را لعن کرد. درست فکر کرده بود. اکنون به یادش می‌آمد که وقتی خواسته بود غسل کند، یادش رفته بود استبرا کند و حتم داشت حالا نه غسلش درست است و نه پاک شده. گذشته از این که لباسش نیز نجس گردیده و باید هنوز چرک نشده عوضش کند. چند دقیقه مردد ماند. خواست باور نکند: «شایداشتباه کرده‌ام...»

ولی نه، درست بود. تمام قرائن گواهی می‌دادند. خواست برگردد و دوباره به حمام برود، ولی هم خجالت کشید و از این لحاظ که ظهر نمازش را سر وقت خوانده بود و تا نماز مغرب وقت زیاد داشت که تجدید غسل کند، تنبلی کرد و بر نگشت. چند بار دیگر شیطان را لعنت کرد، بغچه‌ی حمام خود را زیر بغل جا به جا کرد و عبای خود را به روی آن کشید و باز سلانه سلانه به راه افتاد.

* * *



آفتاب، شیشه‌های سقف حمام را قرمز کرده بود که غلامعلی‌خان توی خزینه، انگشت به در گوش خود گذارده بود و قربة الی الله غسل می‌کرد. سعی می‌کرد هیچ یک از مقدمات و مقارنات را فراموش نکند. سوراخ‌های گوش خود را دست مالید، توی ناف خود را سرکشی کرد. استبرا و بعد هم نیت، و بعد شروع کرد: یک دور به نیت طرف راست، یک دور به نیت طرف چپ؛... که بر شیطان لعنت!... از دماغش خون باز شد. دست به دماغ خود گرفت. آب خزینه را به هم زد تا رنگ خون محو شد. و بعد هول هول از خزینه در آمد و در گوشه‌ای از حال رفت.

خانه‌اش نزدیک بود. استاد حمام عقب پسرش فرستاد. او را با لنگ و قدیفه‌اش خشک کردند. خون دماغش را هر طور بود، بند آوردند و از حمام بیرونش بردند. دو ساعت از شب گذشته بود که به حال آمد. پاشد نشست و از زنش وقایع را پرسید. ولی او هنوز شروع نکرده بود که خودش همه چیز را به خاطر آورد. زنش را فرستاد تا بغچه‌ی حمامش را حاضر کند و خودش زود لباس پوشید و به راه افتاد.

حمام گذرشان تا به حال حتماً بسته بود. و اگر هم نبسته بود او هرگز رویش نمی‌شد دیگر به آن جا برود. آن روز تمام بساط حمامی بیچاره را به خون کشیده بود. ناچار به راه افتاد. او دو سه کوچه گذشت و در میان یک بازارچه‌ی تاریک سر در آورد. چراغ موشی راهروی حمام بازارچه، از ته پله‌ها سوسو می‌کرد و در و دیوار کدرتر از آن‌چه بود، نمایان می‌ساخت.

غلامعلی‌خان، خوشحال از این‌که حمام هنوز بسته نشده است، از پله‌ها سرازیر شد. آخرین دلاک نوبتی حمام داشت بساط را ور می‌چید، لنگ‌های خیس را به هم گره می‌زد و از در و دیوار می‌آویخت. یا قدیفه‌های کار کرده را تا می‌کرد. دمپایی‌ها را به کناری می‌زد و می‌خواست چراغ را هم خاموش کند.

غلامعلی‌خان هنوز از در وارد نشده بود که صدای او را شنید:

- آقا حموم تعطیل شده.

- سام علیکم... من انقدی کار ندارم... یه زیر آب می‌رم و می‌آم.

- آقا جون گفتم حموم تعطیل شده... آخه مردم هم راحتی دارن؛ وقت و بی‌وقت که حموم نمی‌آن که.

- چرا اوقاتتو تلخ می‌کنی داداش؟ تا یه چپق چاق کنی، منم اومده‌ام...

و لباس خود را در آورد. لنگی به خود بست و راه افتاد. داخل حمام تاریک بود. چراغ خواست. دلاک تنبلی کرد و از همان بالای در، تنها پیه‌سوز حمام را روشن کرد و به دست او داد. غلامعلی‌خان در گرمخانه‌ی حمام را باز کرد. بسم‌اللهی گفت و وارد شد. سایه‌ی بزرگ و لرزان سر خود که تا وسط گنبدهای سقف حمام کشیده شده بود، با ترس نگاهی کرد و به فکر فرو رفت. بلندتر یک بسم‌الله دیگری گفت و خود را به پله‌های خزینه رسانید. پیه‌سوز را بالای پله‌ها، لب سنگ خزینه گذاشت. یک مشت آب مزمزه کرد. یک مشت هم به صورت خود زد. با یکی دو مشت دیگر، پاهای خود را شست و در خزینه فرو رفت.

خزینه تا لب سنگ آن پر شده بود. آب داغ خوبی بود. بدن خود را با کیف مخصوصی دست می‌مالید. شعله‌ی پیه‌سوز کج و راست می‌شد و سایه روشن دیوار تغییر می‌کرد. غلامعلی‌خان این یکی را در می‌یافت، ولی گمان می‌کرد از مابهتران می‌آیند و می‌روند و هوا تکان می‌خورد و شعله را می‌جنباند. چند دقیقه صبر کرد. صدایی نیامد. یک بسم‌الله بلند گفت... و شعله‌ی پیه‌سوز ساکت شد.

فکر خود را هر طور بود مشغول کرد. ترس و تاریکی را از یاد برد. و سه بار دیگر بدن خود را دست مالید و به زیر آب فرو رفت. سر کیف آمده بود. زیر آب، پاهای خود را به ته خزینه فشارداد و سبک و آهسته دو سه ثانیه خود را در میان آب نگه داشت. و بعد سر خود را از آب به در آورد. یک باره ترسید. همه جا تاریک شده بود. چشم‌های خود را مالید. اهه! مثل این‌که سر و صورت و دست‌هایش چرب شده بود. بیش‌تر ترسید. و دلاک را با فریادی وحشت‌آور، دو سه بار صدا زد. دلاک سراسیمه وارد شد. هر دو در یک آن، با تعجب از هم پرسیدند:

- پس چراغ چه شد؟!...

و هر دو در جواب ساکت ماندند.دلاک برگشت و یک چراغ دیگر آورد.

پیه‌سوز پیدا نبود ولی روی آب خزینه روغن چراغ موج می‌زد. و سر و سینه‌ی غلامعلی‌خان چرب شده بود. دلاک چند تا فحش نثار استاد حمام کرد و غلامعلی‌خان از روی خشم و بیچارگی یک لا اله الا الله گفت و در آمد. روغن چراغ‌ها را با قدیفه‌ی خود پاک کرد. لباس پوشید و غرغرکنان رفت.

* * *



فردا صبح، قبل از اذان، باز غلامعلی خان از کنار کوچه، بغچه‌ی خود را به زیر بغل زده بود، عبا را به سر کشیده بود و سلانه سلانه به سوی حمام می‌رفت. و زیر لب معلوم نبود شیطان را لعن می‌کرد و یا لا اله الا الله می‌گفت...

هنوز نتوانسته بود غسل واجب خود را قربة الی الله به جا بیاورد.





بیش از سه روز نتوانستند امام‌زاده قاسم بمانند. هاجر صبح روز چهارم، دوباره بغچه‌ی خود را بست، و گیوه‌ی نوی را که وقتی می‌خواستند به این ییلاق سه روزه بیایند، به چهار تومان و نیم از بازار خریده بود، ور کشید و با شوهرش عنایت‌الله به راه افتادند.

عصر یک روز وسط هفته بود. آفتاب پشت کوه فرو می‌رفت و گرمی هوا می‌نشست. زن و شوهر، سلانه سلانه، تا تجریش قدم زدند. در آن جا هاجر از اتوبوس شهر بالا رفت. و شوهرش، جعبه آینه به گردن، راه نیاوران را در پیش گرفت. می‌خواست چند روزی هم در آن جا گشت بزند. در این سه روزی که امام‌زاده قاسم مانده بودند، نتوانسته بود حتی یک تله موش بفروشد.

هاجر شاید بیست و پنج سال داشت. چنگی به دل نمی‌زد. ولی شوهرش به او راضی بود. عنایت‌الله کاسبی دوره‌گرد بود. خود او می‌گفت دوازده سال است دست‌فروشی می‌کند و فقط در اواخر جنگ بود که توانست جعبه آینه کوچکی فراهم کند. از آن پس بساط خود را در آن می‌ریخت، بند چرمی‌اش را به گردن می‌انداخت و به قول خودش دکان جمع و جوری داشت و از کرایه دادن راحت بود. این بزرگترین خوش‌بختی را برای او فراهم می‌ساخت. هیچ وقت به کار و کاسبی خود این امید را نداشت که بتواند غیر از بیست و پنج تومان کرایه خانه‌شان، کرایه‌ی ماهانه دیگری از آن راه بیندازد.

هفت سال بود عروسی کرده بودند. ولی هنوز خدا لطفی نکرده بود و اجاقشان کور مانده بود. هاجر از خودش مطمئن بود. شوهر خود را نیز نمی‌توانست گناهکار بداند. هرگز به فکرش نمی‌رسید که ممکن است شوهرش تقصیرکار باشد. حاضر نبود حتی در دل خود نیز به او تهمتی و یا افترایی ببندد. و هر وقت به این فکر می‌افتاد پیش خود می‌گفت: «چرا بیخودی گناهشو بشورم؟ من که خدای اون نیستم که. خودش می‌دونه و خدای خودش...»

اتوبوس مثل برق جاده شمیران را زیر پا گذاشت و تا هاجر آمد به یاد نذر و نیازهایی که به خاطر بچه‌دار شدنشان، همین دو سه روزه، در امام‌زاده قاسم کرده بود بیفتد،... به شهر رسیده بودند. در ایستگاه شاه‌آباد چند نفر پیاده شدند. هاجر هم به دنبال آنان چادر نماز خود را به دور کمر پیچید و از ماشین پیاده شد. خودش هم نفهمید چرا چند دقیقه همان جا پیاده شده بود ایستاد: «اوا! چرا پیاده شدم؟»

هیچ وقت شاه‌آباد کاری نداشت. ولی هرچه بود، پیاده شده بود. ماشین هم رفت و دیگر جای برگشتن نبود. خوش‌بختی این بود که پول خرد داشت و می‌توانست در توپخانه اتوبوس بنشیند و خانی‌آباد پیاده شود. دل به دریا زد و راه افتاد. لاله‌زار را می‌شناخت. خواست تفریحی کرده باشد. دست بغچه را زیر بغل گرفت، چادر خود را محکم‌تر روی آن، به دور کمر پیچید و سرازیر شد. در همان چند قدم اول؛ هفت دفعه تنه خورد. بغچه زیر بغل او مزاحم گذرندگان بود. و همه با غر و لند، کج می‌شدند و از پهلوی او، چشم‌غره می‌رفتند و می‌گذشتند.

سر کوچه مهران که رسید، گیج شده بود. آن جا نیز شلوغ بود. ولی کسی تند عبور نمی‌کرد. همه دور بساط خرده‌فروش‌ها جمع بودند و چانه می‌زدند. او هم راه کج کرد و کنار بساط پسرک پابرهنه ایستاد. پسرک هیکل او را به یک نظر ورانداز کرد و دوباره به کار خود پرداخت. شیشه‌های لاک ناخن را جابه جا می‌کرد و آن‌ها را که سرشان خالی بود، پر می‌کرد. پسرک، حتی ناخن انگشت‌های پای برهنه خود را هم لاک زده بود و قرمزی زننده آن از زیر گل و خاکی که پایش را پوشانده بود، هنوز پیدا بود.

هاجر نمی‌دانست لاک ناخن را به این آسانی می‌توان از دست‌فروش‌ها خرید. آهسته آهی کشید و در دل، آرزو کرد که کاش شوهرش لاک ناخن هم به بساط خود می‌افزود و او می‌توانست، همان طور که هفته‌ای چند بار، یک دوجین سنجاق قفلی از بساط او کش می‌رود،... ماهی یک بار هم لاک ناخن به چنگ بیاورد.

تا به حال، لاک ناخن به ناخن‌های خود نمالیده بود. ولی هر وقت از پهلوی خانم شیک‌پوشی رد می‌شد و یا اگر برای خدمت‌گزاری، به عروسی‌های محل خودشان می‌رفت. نمی‌دانست چرا، ولی دیده بود که خانم‌ها لاک‌های رنگارنگ به کار می‌برند. او، لاک صورتی را پسندیده بود. رنگ قرمز را دوست نداشت. بنفش هم زیاد سنگین بود و به درد پیرزن‌ها می‌خورد.

از تمام لوازم آرایش، او جز یک وسمه‌جوش و یک موچین و یک قوطی سرخاب چیز دیگری نداشت. وسمه‌جوش و قوطی سرخاب، باقی‌مانده‌ی بساط جهیز او بود و موچین را از پس‌اندازهای خود خریده بود. تهیه کردن سفیداب هم زیاد مشکل نبود. کولی قرشمال‌ها همیشه در خانه داد می‌زدند.

یکی دوبار، هوس ماتیک هم کرده بود، ولی ماتیک گران بود، و گذشته از آن، او می‌دانست چگونه لب خود را هم، با سرخاب، گلی کند. کمی سرخاب را با وازلینی که برای چرب کردن پشت دست‌های خشکی شده‌اش، که دائم می‌ترکید، خریده بود، مخلوط می‌کرد و به لب خود می‌مالید. تا به حال سه بار این کار را کرده بود. مزه این ماتیک جدید زیاد خوش‌آیند نبود. ولی برای او اهمیت نداشت. خونی که از احساس زیبایی لب‌های رنگ‌شده‌اش به صورت او می‌دوید، آن قدر گرمش می‌کرد و چنان به وجد و شعفش وا می‌داشت که همه چیز را فراموش می‌کرد...

طوری که کسی نفهمد، کمی به ناخن‌های خود نگریست. گرچه دستش از ریخت افتاده بود، ولی ناخن‌های بدترکیبی نداشت. همه سفید، کشیده و بی‌نقص بودند. چه خوب بود اگر می‌توانست آن‌ها را مانیکور کند! این جا، بی‌اختیار، به یاد همسایه‌شان، محترم، زن عباس آقای شوفر افتاد. پُزهای ناشتای او را که برای تمام اهل محل می‌آمد، در نظر آورد. حسادت و بغض، راه گلویش را گرفت و درد، ته دلش پیچید...

پسرک تمام وسایل آرایش را داشت. در بساط او چیزهایی بود که هاجر هیچ وقت نمی‌توانست بداند به چه درد می‌خورند. این برای او تعجب نداشت. در جهان خیلی چیزها بود که به فکر او نمی‌رسید. برای او این تعجب‌آور بود که پسر کوچکی، بساط به این مفصلی را از کجا فراهم کرده است! این همه پول را از کجا آورده است؟ قیمت اجناس بساط او را نمی‌دانست. ولی حتم داشت تمام جعبه آینه‌ی پر از خرده‌ریز شوهرش، به اندازه ده تا از شیشه‌های لاک این پسرک ارزش نداشت.

یک بار دیگر آرزو کرد که کاش شوهرش هم لاک‌فروش بود و متوجه پسرک شد. سن و سال زیادی نداشت که بتوان از او رودرواسی کرد. کمی جلوتر رفت. بغچه‌ی زیر بغل خود را جا به جا کرد. گوشه‌ی چادر خود را که با دندان‌های خود گرفته بود، رها کرد و قیمت لاک‌ها را یکی یکی پرسید. هیچ وقت فکر نمی‌کرد صاحب همچو پولی بشود و تا به خانه برسد، دایم تکرار می‌کرد: «بیس و چار زار؟!... بیسد و چارزار!... لابد اگه چونه بزنم یق قرونشم کم می‌کنه... نیس؟ تازه بیس و... چقدر می‌شه...؟ چه می‌دونم؟ همونشم از کجا گیر بیارم؟...»

* * *



دو ساعت به غروب مانده یکی از روزهای داغ تابستان بود. کاسه بشقابی، عرق‌ریزان و هن هن کنان، خورجین کاسه بشقاب خود را، در پیچ و خم یک کوچه تنگ و خلوت، به زحمت، به دوش کشید. و گاه گاه فریاد می‌زد:

«آی کاسه بش...قاب! کاسه‌های همدان، کوزه‌های آب‌خوری...»

خیلی خسته بود. با عصبانیت فریاد می‌کرد. در هر ده قدم یک بار، خورجین سنگین خود را به زمین می‌نهاد و با آستین کت پاره‌اش، عرق پیشانی خود را می‌گرفت. نفسی تازه می‌کرد و دوباره خورجین سنگین را به دوش می‌کشید. در هر دو سه بار هم، وقتی طول یک کوچه را می‌پیمود، در کناری می‌نشست و سر فرصت چپقی چاق می‌کرد و به فکر فرو می‌رفت. از کوچه‌ای باریک گذشت، یک پیچ دیگر را هم پشت سر گذاشت و وارد کوچه‌ای پهن‌تر شد.

این جا شارع عام بود. جوی سرباز وسط کوچه، نو نوارتر و هزاره سنگ‌چین دو طرف آن مرتب‌تر، و گذرگاه، وسیع‌تر و فضای کوچه دلبازتر بود. این، برای کاسه بشقابی نعمت بزرگی بود. این جا می‌توانست، با کمال آسودگی، هر طور که دلش می‌خواهد، راه برود، و خورجین کاسه بشقابش را به دوشش بکشد. خرابی لبه‌ی جوی‌ها، تنگی کوچه‌ها، و بدتر از همه، کلوخ‌های نتراشیده و بزرگی که سر هر پیچ، به ارتفاع کمر انسان، در شکم دیوارهای کاه‌گلی، معلوم نبود برای چه، کار گذاشته بودند،... در این پس کوچه‌ها بزرگترین دردسر بود. و او با این خورجین سنگینش، به آسودگی نمی‌توانست از میان آن‌ها بگذرد.

به پاس این نعمت جدید، خورجین خود را به کناری نهاد. یک بار دیگر فریاد کرد:

«آی کاسه بش...قاب! کاسه‌های همدانی، کوزه‌های جاترشی!»

و به دیوار تکیه داد و کیسه چپق خود را از جیب در آورد. پهلوی او - چند قدم آن طرف‌تر - دو سگی که میان خاک روبه‌ها می‌لولیدند، وقتی او را دیدند کمی خرخر کردند. و چون مطمئن شدند، به سراغ کار خود رفتند. بالای سر او، روی زمینه‌ی کاه‌گلی دیوار، بالاتر از دسترس عابران، کلمات یک لعنت‌نامه‌ی دور و دراز، باران‌های بهاری با شستن کاه‌گل دیوار، از چند جا، نزدیک به محو شدنش ساخته بود، هنوز تشخیص داده می‌شد. و بالاتر از آن، لب بام دیوار، یک کوزه شکسته، از دسته‌اش - به طنابی که حتماً دنبال بند رخت پهن کن صاحب‌خانه‌ها بود آویزان بود.

کاسه بشقابی چپق خود را آتش زده بود و در حالی که هنوز با کبریت بازی می‌کرد، غم و اندوه دل خود را با دود چپق به آسمان فرستاد. داغی عصر فرو می‌نشست، ولی هوا کم کم دم می‌کرد. نفس در هوایی که انباشته از بوی خاک آفتاب خورده‌ی زمین کوچه، و خاکروبه‌های زیر و رو شده بود، به تنگی می‌افتاد. گذرندگان تک تک می‌گذشتند و سگ‌ها گاهی به سر و کول هم می‌پریدند و غوغایی برپا می‌کردند.

در سمت مقابل کوچه - رو به روی تل خاک روبه - دری باز شد. و هاجر با دو تا کت کهنه و یک بغل کفش دم پایی پاره بیرون آمد. کاسه بشقابی را صدا زد و به مرتب کردن متاع خود پرداخت.

- داداش! ببین اینا به دردت می‌خوره؟... کاسه بشقاب نمی‌خوام ها! شوورم تازه از بازار خریده...

- کاسه بشقاب نمی‌خای؟ خودت بگو، خدا رو خوش می‌آد من تو کوچه‌ها سگ دو بزنم و شماها کاسه بشقابتونو از بازار بخرین، نون منو آجر کنین؟

- خوب چه کنم داداش؟! ما که کف دستمونو بو نکرده بودیم که بدونیم تو امروز از این جا رد می‌شی...

هاجر و کاسه بشقابی تازه سر دلشان باز شده بود که مردی گونی به دوش و پابرهنه، از راه رسید. نگاهی به طرف آنان انداخت و یک راست به سراغ خاک روبه‌ها رفت. لگدی به شکم سگ‌ها حواله کرد؛ زوزه‌ی آن‌ها را برید و به جست و جو پرداخت. هاجر او را دید و گویا شناخت. با خود گفت: «نکنه همون باشه...»

کمی فکر کرد و بعد بلند، به طوری که هم آن مرد و هم کاسه بشقابی بشنوند، این طور شروع کرد:

- آره خودشه. ذلیل‌شده. واخ، خدا جونم‌مرگت کنه. پریروز دو من خورده نون براش جمع کرده بودم؛ دست کرد شندرغاز به من داد! ذلیل‌مرده نمی‌گه اگه به عطار سر گذرمون داده بودم، دو سیر فلفل زردچوبه بهم داده بود. یا اقل‌کمش تو این هیر و ویر، قند و شکری چیزی می‌داد و دو سه روزی چایی صبحمونو راه می‌انداخت. سکینه خانم همسادمون... واه نگاش کن خاک توسر گدات کنن!...

«خورده‌نونی» یک نصفه خیار پیدا کرده بود. با چاقو کله‌ای که از جیب پشتش در آورد، قسمت دم خورده و کثیف آن را گرفت. یک گاز محکم به آن زد و...و آن را به دور انداخت. گویا خیار تلخ بود. هاجر که او را می‌پایید، نیشش باز شد. ولی خنده‌اش زیاد طول نکشید. لک و لوچه‌ی خود را جمع کرد، چادر را به دور کمر پیچید و متوجه کاسه بشقابی شد. معلوم نبود به چه فکر افتاد که قهقه نزد.

- آره داداش، چی می‌گفتم؟... آره... سکینه خانم، همسادمون، برا مرغاش هر چی اِز و چِز می‌کنه و این در و اون در می‌زنه، خورده نون گیر بیاره، مگه می‌تونه؟ آخه این روزا کی نون حسابی سر سفره‌ی خونه‌اش دیده که خورده نونش باقی بمونه؟ تا لاحاف کرسیاشم با همون ریگای پشتش می‌خورن. دیگه راسی راسی آخرالزمونه، به سوسک موسکاشم کسی اهمیت نمیده... آره سکینه خانومو می‌گفتم... بیچاره هر سیرشم دو تا تخم مرغ سیا میده که باهاش هزار درد بی‌دردمون آدم دوا می‌شه! آخه دون که گیر نمیادش که. اونم که خدا به دور... دلش نمیاد پول خرج کنه. هی قلمبه می‌کنه و زیر سنگ می‌ذاره.

کاسه بشقابی که از بررسی کت‌ها فارغ شده بود، به سراغ کفش دمپایی‌ها رفت:

- خوب خواهر، اینا چیه؟ اوه...! چند جفته! تو خونه شما مگه اردو اتراق می‌کنه؟!

- داداش زبونت همیشه خیر باشه. بگو ماشالاه. ازش کم نمی‌آد که. شما مردا چه قدر بی‌اعتقادین!...

- بر هرچی بی‌اعتقاده لعنت! من که بخیل نیستم. خوب یاد آدم نمی‌مونه خواهر! آدم نمی‌فهمه کی آفتاب می‌زنه و کی غروب می‌کنه. شماهام چه توقعاتی از آدم دارین...

- نیگاش کن خاک برسرو... قربون هرچه آدم بامعرفته. خاک برسر مرده، نمی‌دونم چه طور از او هیکلش خجالت نکشید دست کرد سی شیء - سی شیء بی‌قابلیت - تو دست من گذاشت. پولاشو، که الاهی سرشو بخوره، انداختم تو کوچه، زدم تو سرش، گفتم خاک تو سر جهودت کنن! برو اینم ماست بگیر بمال سر کچل ننت! ذلیل مرده خیال می‌کنه محتاج سی شیئش بودم. انقدر اوقاتم تلخ شده بود که نکردم نون خشکامو ازش بگیرم. بی عرضگی رو سیاحت! یکی نبود بگه آخه فلان فلان شده، واسه چی مفت و مسلم دو من خورده نونتو دادی به این مرتیکه الدنگ ببره؟... چه کنم؟ هرچی باشه یه زن اسیر که بیشتر نیستم. خدام رفتگان مارو نیامرزه که این طور بی‌دست و پا بارمون اووردن. نه سوادی، نه معرفتی، نه هیچ چی!هر خاک تو سر مرده‌ای تا دم گوشامون کلاه سرمون می‌ذاره و حالیمون نمی‌شه. من بی‌عرضه رو بگو که هیچ چیمو به این قبا آرخولوقیه - این ملاموشی جوهوده رو می‌گم- نمی‌دم؛ می‌گم باز هر چی باشه، اینا مسلمونن، خدا رو خوش نمی‌آد نون یه مسلمونو تو جیب یه کافر بریزم. اون وخت تورو به خدا سیاحت کن، اینم تلافیشه! می‌آم ثواب کنم، کباب می‌شم. راس راسی اگه آدم همه پاچه‌شم تو عسل کنه، بکنه تو دهن این بی‌همه چیزا، آخرش گازشم می‌گیرن.

کاسه بشقابی دیگر نتوانست صبر کند و این‌طور تو او دوید:

- خوب خواهر، این کفش کهنه‌هات که به درد من نمی‌خوره. بزا باشه همون ملاموشی جهوده بیاد ازت به قیمت خوب بخره.

هاجر که دست پاچه شده بود، تکانی خورد. سر و شانه‌ای قر داد و در حالی که می‌خندید و صدای خود را نازک‌تر می‌کرد گفت:

- واه واه! چقدر گنده دماغ! من مقصودم به تو نبود که داداش، به اون ذلیل مرده بود که منو از دیروز تا حالا چزونده.

- آخه خواهر درسته که صبح تا شوم با هزار جور آدم سر و کله می‌زنیم، اما کله‌ی خر که به خورد ما ندادن که! تو به در می‌گی که دیوار گوش کنه دیگه. آخه...آخه تخم مام تو همین کوچه پس کوچه‌ها پس افتاده...

- نه داداش. اوقاتت تلخ نشه. آخه چه کنم، منم دلم پره. اصلاً خدام همه این الم‌شنگه‌ها رو همین براما فقیر فقرا آورده. واه واه خدا به دور! این اعیانا کجا لباس و کفش کهنه دم در می‌فروشن؟ یا می‌برن بازار عوض می‌کنن، یا می‌دن کلفت نوکراشون و سر ماه، پای مواجبشون کم می‌ذارن. اصلاً تا پوست بادنجوناشونم دور نمی‌ریزن. بلدن دیگه. اگر این طور نبود که دارا نمی‌شدن که! اگه اونا بودن، مگه خوردده نوناشونو اصلاً کنار می‌گذاشتن؟ زود خشکش می‌کردن و می‌کوبیدن، می‌زدن به کتلته، متلته؟ چیه؟... من که نمی‌دونم،... یا هزار خوراک دیگه. خدا عالمه چه مزه‌ای می‌گیره. من که هنوز به لبم نرسیده. واه واه! هرگز رغبتم نمی‌شینه.

- خوب خواهر همه اینا رو چند؟

- من چه می‌دونم. خود دونی و خدای خودت. من که سررشته ندارم که. بیا و با من حضرت عباسی معامله کن.

- چرا پای حضرت عباسو میون می‌کشی؟ من یه برادر مسلمون، تو هم خواهر منی دیگه. داریم با هم معامله می‌کنیم. دیگه این حرفا رو نداره.

- آخه من چی بگم؟ خودت بگو چند می‌خری!اما حضرت عباس....

- من خلاصه‌شو بگم، اگه کاسه بشقاب بخای، یه کوزه جاترشی می‌دم، دو تا آب‌خوری، اگه پول بخای، من چارتومن و نیم.

- کاسه بشقاب که نمی‌خام. اما چرا چار تومن و نیم؟ این همه کفشه.

- کفش‌هات مال خودت. دو تا کتتو چار تومن می‌خرم.

آفتاب لب بام رسیده بود که معامله تمام شد. کاسه بشقابی چهار تومان و شش قران به هاجر داد؛ خورجین خود را به دوش کشید و در خم پس کوچه‌ها به ره افتاد.

* * *



فردا اول غروب، هاجر پشت بام را آب و جارو کرد؛ جاها را انداخت و به انتظار شوهرش، که قرار بود امشب بیاید، کنار حیاط می‌پلکید؛ و گاهی هم به مطبخ سر می‌زد.

در خانه‌ای که هاجر و شوهرش زندگی می‌کردند، دو کرایه‌نشین دیگر هم بودند. یکی شوفر بیابان‌گردی بود، که دائم به سفر می‌رفت و در غیاب خود، زن خود را با تنها فرزندش آزاد می‌گذاشت؛ و دیگری پینه‌دوز چهل و چند ساله‌ای که تنها زندگی می‌کرد و بیش از یک اتاق در اجاره نداشت. از هفت اتاق خانه‌ی کرایه‌ای آن‌ها، دو اتاق را آن‌ها داشتند، دو اتاق هم شوفر و زنش می‌نشستند، دو اتاق دیگر هم مخروبه افتاده بود. عباس آقای شوفر، یک هفته بود که به شیراز رفته بود و زنش محترم، باز سر به نیست شده بود. قبلاً می‌گفت می‌خواهد چند روزی به خانه‌ی مادرش برود. ولی کی باور می‌کرد؟

اوستا رجبعلی پینه‌دوز، یک مستأجر خیلی قدیمی بود و شاید در این خانه کم کم حق آب و گل پیدا کرده بود. دکانش سر کوچه بود. زیاد زحمتی به خود نمی‌داد، کم‌تر دوندگی داشت، جز هفته‌ای یک بار که برای خرید تیماج و مغزی و نوار و دیگر لوازم کار خود به بازار می‌رفت؛ همیشه یا در دکان بود، و یا کنج اتاق خود افتاده بود، چایی می‌خورد و حافظ می‌خواند. کاسبی‌ی رو به راهی نداشت، ولی به خودش هرگز بد نمی‌گذراند و اغلب روی کوره ذغالی‌اش، کنار درگاه اتاق، قابلمه‌ی کوچکش غل‌غل می‌کرد. زنش را که حاضر نشده بود از ده به شهر بیاید، در همان سال اول، ول کرده بود و فقط تابستان‌ها، که با بساط پینه‌دوزی خود، سری به ده می‌زد، با او نیز عهدی تازه می‌کرد. وقتی به شهر آمده بود، سواد چندانی نداشت. یکی دو سال به کلاس اکابر رفت و بعد هم با خواندن روزنامه‌هایی که یک مشتری روزنامه فروشش می‌آورد، به راه راست و چپ این چند ساله را کم کم می‌شناخت. اول به کمک مشتری روزنامه فروشش، ولی بعدها یاد گرفته بود و نوشته‌های روزنامه را با زندگی خود تطبیق می‌کرد. و نتیجه می‌گرفت. خود او چپ بود، چون پینه‌دوز بود - خود او این گونه دلیل می‌آورد - ولی دلش نمی‌آمد حافظ را رها کند و وقت بی‌کاری خود را به کارهای دیگری بزند. خودش هم از این تنبلی، دل‌زده شده بود. و هر وقت رفیق روزنامه فروشش، با صدای خراش‌دار و بم خود، به او سرکوفت می‌زد، قول می‌داد که حتماً تا هفته‌ی دیگر در اتحادیه اسم‌نویسی کند.

هوا تاریک شده بود. اوستا رجبعلی هم آمد. ولی عنایت هنوز پیدایش نبود. هاجر رفت تا چراغ را روشن کند. کفشش را در آورد. وارد اتاق شد. کبریت کشید و وقتی خواست لوله‌ی چراغ را بلند کند، در روشنایی کبریت، لاک صورتی ناخن‌های دستش، که به روی لوله چراغ برق می‌زد، یک مرتبه او را به فکر فرو برد. «اگه عنایت پرسید چی بهش بگم...؟ نبادا بدش بیاد؟!» چوب کبریت ته کشید. نوک انگشت‌هایش را سوزاند و رشته‌ی افکار او را پاره کرد. یک کبریت دیگر کشید و در حالی که چراغ را روشن می‌کرد، با خود گفت: «ای بابا!... خوب اونم بالاخره‌اش یه مرده دیگه...»

در صدا کرد و پشت سر کسی کلون شد. صدای پای خسته و سنگین عنایت به گوش رسید. هاجر، دست‌های خود را زیر چادر نماز پیچید و تا دم در اتاق، به استقبال شوهرش رفت. سلام کرد و بی‌مقدمه پرسید:

- ...راستی عنایت، چرا تو، لاک تو بساطت نمی‌ذاری؟

- بسم الله الرحمن الرحیم! دیگه چی دلت می‌خاد؟ عوض این که بیای گرد راهمو بگیری و بپرسی این چند روز تو نیاوران چه خاکی به سرم کردم، باد سر دلت می‌زنی؟

- اوه! باز یه چیزی اومدیم ازش بپرسیم... خوب نیاوران چه کردی؟

- هیچ چی. چمچاره‌ی مرگ! سه روز از جیب خوردم. جعبه آینمو به هن کشیدم. شبا تو مسجد خوابیدم و یک جفت گوش‌کوب فروختم. همین!

- با-ری-کل-لا! اما واسه چی غصه می‌خوری؟ خوب چی می‌شه کرد؟ بالاخره خدام بزرگه دیگه

عنایت در حالی که جعبه آینه‌ی خود را روی بخاری بند می‌کرد، باخون سردی و آه گفت:

- بله خدا بزرگه. خیلی‌ام بزرگه! مثل خورده فرمایشای زن من... اما چه باید کرد که درآمد ما خیلی کوچیکه.

- مرد حسابی چرا کفر می‌گی؟ چی چی خدا خیلی بزرگه مثل هوس‌های من؟ باز ما غلط کردیم یه چیزی از تو خواستیم؟ باز می‌خاد تا قیامت بگه و مسخره کنه. آخه منم آدمم! دلم می‌خاد... یا چشمای منو کور کن یا...

- آخه مگه کله‌ی خر خوردت دادن؟ فکر کن ببین من دار و ندارم چقدره؛ اون وقت ازین هوس‌ها بکن. من سر گنج قارون ننشسته‌ام که.

- اوهوء...اوه! توام. مگه پولش چقدر می‌شه که این همه برای من اصول دین می‌شمری؟

- چقدر میشه؟ خودت بگو!

- بیس و چارزار!

- بیس و چارزار؟... از کجا نرخ مانیکورو بلد شدی؟

هاجر دست‌های خود را که به چادر پیچیده بود بیرون آورد و با لبخندی، پر از سرور و امید، گفت:

- پریروز یه دونه خریدم!

- خریدی؟! چی چی رو؟ با پول کی؟ هاه؟ من یه صبح تا ظهر پای ماشینای شمرون وایسادم تا یه شوفر دلش به رحم بیاد، منو مجانی به شهر بیاره. اونوقت تو رفتی بیسد و چارزار دادی مانیکور خریدی که جلو چشم نامحرم قر بدی؟... بیسد و چارزار!... پول از کجا اووردی؟ از فاسقت؟...

عنایت این جا که رسید، حرف خود را خورد. صورتش کمی قرمز شد و با بیچارگی افزود: «لا اله الا الله...»

- خجالت بکش بی‌غیرت! کمرت بزنه اون نمازایی که می‌خونی! باز می‌خای کفر منو بالا بیاری؟ خوب پول خودم بود، خریدم دیگه! چی از جونم می‌خای؟...

- غلط کردی خریدی. خجالتم نمی‌کشه! مگه پول از سر قبر بابات اوورده بودی؟ یالا بگو ببینم پول از کجا اوورده بودی؟

هاجر آن رویش بالا آمده بود. چادر را کنار انداخت. خون به صورتش دوید و فریاد زد:

- به تو چه!

- به من چه؟...! هه! هه! به تو چه! بله؟ زنیکه لجاره! حالا حالیت می‌کنم...

او را به زیر مشت و لگد انداخت.

- آآخ...وای خدا...وای...به دادم برسین...مردم...

اوستا رجبعلی حافظ را به کناری انداخت. از روی بساط سماور شلنگ برداشت و خود را رساند. چند تا «یاالله» بلند گفت و وارد شد. عنایت از هول هول چادر هاجر را از گوشه‌ی اتاق برداشت و روی سر زنش کشید و کناری ایستاد.

- باز چه خبر شده؟...اهه! آخه مرد حسابی این کارا مسئولیت داره. خدارو خوش نمی‌آد.

- به جون عزیز خودت، اگه محض خاطر تو نبود، له لوردش می‌کردم. زنیکه‌ی پتیاره داره تو روی منم وای می‌سه...

اوستا رجبعلی سری تکان داد و آهی کشید. یک قدم جلوتر گذاشت؛ دست عنایت را گرفت و در حالی که او را از اتاق بیرون می‌کشید گفت:

- بیا... بیا بریم اتاق من، یه چایی بخور حالت جا بیاد... معلوم می‌شه این چند روزه، نیاورون، کار و کاسبیت خیلی کساد بوده...نیس؟!

اوستا رجبعلی یک ربع دیگر آمد و هاجر را هم به اتاق خود برد. چای ریخت و جلوی هر دوشان گذاشت.

- خوب! می‌خاین از خر شیطون پایین بیاین یا بازم خیال کتک‌کاری دارین؟

هاجر بغضش ترکید و دست به گریه گذاشت.

- چرا گریه می‌کنی؟ آخه شوهرتم تقصیر نداره. چه کنه؟ دلش از زندگی سگیش پره. دق دلی شو،سر تو در نیاره، سرکی در بیاره؟

عنایت توی حرف او دوید و با لحنی آرام، ولی محکم و با ایمان، گفت:

- چی میگی اوستا؟ اومدیم و من هیچی نگم. ولی آخه این زنیکه‌ی کم‌عقل، چادر نماز کمرش می‌زنه؛ وضو می‌گیره، با این لاکای نجس که به ناخوناش مالیده، نمازش باطله! آخه این طوری که آب به بشره نمی‌رسه که.

- ای بابا توام. ناخون که جزو بشره نیسش که. هر هفته چار مثقال ناخونای زیادیتو می‌گیری و دور می‌ریزی. اگه جزو بشره بود که چیندن همون نوک سوزنش کلی کفاره داشت.»

و روی خود را به هاجر کرد و افزود:

- هان؟ چی می‌گی هاجر خانم؟

- من چه می‌دونم اوس سا. من که یه زن ناقص‌العقل بیش‌تر نیستم که. کجا مسأله سرم می‌شه؟

- این چه حرفیه می‌زنی؟ ناقص‌العقل کدومه؟ تو نبایس بذاری شوهرتم این حرفارو بزنه. حالا خودت می‌گیش؟ حیف که شما زنا هنوز چیزی سرتون نمی‌شه. روزنامه که بلد نیستی بخونی، وگه نه می‌فهمیدی من چی می‌گم. اینم تقصیر شوهرته. اما نه خیال کنی من پشتی تو رو می‌کنم ها! تو هم بی‌تقصیر نیستی. آخه تو این بی‌پولی، خدا رو خوش نمی‌آد این همه پول ببری بدی مانیکور بخری. اما خوب چه باید کرد؟ ماها تو این زندگی تنگمون، هی پاهامون به هم می‌پیچه و رو سر و کول هم زمین می‌خوریم و خیال می‌کنیم تقصیر اون یکیه. غافل از این که، این زندگیمونه که تنگه و ماها رو به جون همدیگه می‌ندازه...

- آره، آره اوستا راست می‌گی! خدا می‌دونه من هر وقت ته جیبم خالیه، مثل برج زهرمار شب وارد خونه می‌شم. اما هر وقت چیزی تنگ بغلمه، خونه‌ام برام مثل بهشته. گرچه اجاقمون کوره، ولی این جور شبا هیچ حالیم نمی‌شه.

اوستا رجبعلی، آن شب، سماورش را یک بار دیگر آتش کرد و آخر سر هم هاجر رفت شام کشید و سه نفری با هم، سر یک سفره شام خوردند.

* * *



و فردا صبح، هاجر، لاک ناخن‌های خود را با نوک موچین قدیمی خود تراشید و شیشه‌ی لاک را توی چاهک خالی کرد. مارک آن را کند و یک خرده روغن عقربی را که نمی‌دانست کی و از کجا قرض کرده بود، توی آن ریخت و دم رف گذاشت.





قطار، صفیرکشان از تونل خارج شد. دور کوچکی زد و در ایستگاه «چم سنگر»از نفس افتاد.

چهارم نوروز بود. آفتاب درخشان کوهستان، گرم و مطبوع بود. پشت ایستگاه، رودخانه در زیر پل می‌غرید و کف‌کنان می‌گذشت. ایستگاه در دامنه‌ی تپه‌ای که رودخانه در پای آن می‌پیچید قرار داشت. و در آن دورها - به سمت جنوب - چشم‌اندازی بسیار زیبا، تا آن‌جا که در زیر پرده‌ای از مه لطیف بهار محو می‌شد، هویدا بود. هنوز در تنگه‌ها و ته دره‌های اطراف، برف نشسته بود و سفیدی می‌زد. خورشید تازه از لب کوه بالا آمده بود. چمن‌ها که از باران دیشب هنوز تر بود، می‌درخشید. همه جا می‌درخشید. همه چیز پرتوی مخصوص بهاری داشت، مگر کلبه‌ی آنان...

در دامنه‌ی تپه، نزدیک رودخانه، کلبه‌ی گلی آنان روی خاک خیس و نم‌کشیده‌ی کنار رودخانه، قوز کرده بود و انگار پنجه‌های خود را به خاک فرو برده بود و در سرازیری آن جا خود را به زور روی تپه نگه می‌داشت. باران سر و روی آن را شسته، شیارهای بزرگی در میان کاگل طاق ودیوار آن به وجود آورده بود و شاید در داخل دخمه، همان جایی که افراد آن خانواده، شب سر به بالین می‌نهادند، چکه می‌کرد.

یک بز کوچک، در کناری، زمین را بو می‌کرد و دو خروس به سر و کول هم می‌پریدند. بچه‌های آنان، کوچک و بزرگ، دسته‌های کوچکی از بنفشه‌های ریز کوهی و شقایق‌های چشم بازنکرده را به هم بسته بودند و در اطراف قطار می‌پلکیدند و دائم مسافرین را به خرید هدیه‌های ناچیز نوروزی خود دعوت می‌کردند. همه برهنه بودند. پاهای لخت آنان در آب بارانی که در گوشه و کنار جمع شده بود فرو می‌رفت و آنانی که دائماً سر خود را به طرف پنجره‌های قطار، بالا نگه داشته بودند، هر دم به سکندری رفتن تهدید می‌شدند. کسی به دسته گل‌های ناچیزشان توجهی نداشت. هر کس دسته گل بزرگ‌تر و بهتری از صحرای خوزستان، از ایستگاه‌های اندیمشک و اطراف آن، تهیه کرده بود. عطر تازه‌ی نرگس‌های پر گل که از پشت شیشه‌ی هر اتاق قطار پیدا بود، هوای آن جا را نیز خوشبو ساخته بود. بچه‌ها در پای قطار می‌دویدند و پشت سر هم متاع خود را عرضه می‌داشتند و در حالی که (ق)را از مخرج (خ) ادا می‌کردند، بهای گل ناچیز خود را از دو قران به یک قران پایین آورده بودند و بی‌شک اگر قطار معطل می‌شد، به ده شاهی هم می‌رساند.

رفیق هم‌اتاق من، شکم بزرگ خود را لب شیشه‌ی قطار گذاشته بود و در حالی که به پای برهنه‌ی آن چند کودک، چشم دوخته بود، گویا حساب صدقه‌هایی را می‌کرد که از آغاز سفر خودش تا کنون به این و آن داده است. همو، دیشب که از تکان بی‌جای قطار، بی‌خوابی به سرش زده بود و شاید برای اولین بار در عمرش یک شب بی‌خوابی می‌کشید، داستان سفر اخیر خود را به فلسطین و سوریه برای ما، هم اتاق‌هایش، تعریف می‌کرد. از این سفر دور و دراز چهار ماهه، جز مرکبات عالی و درشت فلسطین چیز دیگری را به یاد نداشت که برای ما نقل کند. و در هر جمله‌اش، چند بار ذکر پرتقال‌های ملس حیفا دهان انسان را آب می‌انداخت. من با او از دبیرستان آشنایی داشتم و در این سفر، وقتی در راه قطار به او بر خوردم، پس از سلام و تعارف معمولی، هر چه فکر کردم چیز دیگری نداشتم تا به او بگویم. او نیز گویی حس کرد و زود رد شد و شماره به دست، پی اتاق خود می‌گشت.

نزدیک بیست ساعت بود که در یک اتاق کوچک قطار نشسته بودیم. ولی او حتی وقتی که داستان سفر فلسطین خود را نقل می‌کرد، دیگران را مخاطب قرار می‌داد. انگار می‌ترسید به من چشم بدوزد. من هم به سکوت و تنهایی بیش‌تر علاقه داشتم. فقط یک بار به من پیشنهاد کرد که پوکر بازی کنیم و من هم که نمی‌توانستم دعوت او را اجابت کنم، گویا باعث دلتنگی‌اش شده بودم. ولی دلتنگی او زود رفع شد. و هم‌بازی خوبی پیدا کرد. قطار سوت کشید و تکانی خورد. شکم رفیق من که هنوز لب پنجره‌ی قطار بود سُر خورد و تنه‌ی سنگین او روی من افتاد و او زبان خود را برای بار سوم به روی من باز کرد و معذرتی خواست.

کودکان برهنه‌پا، به جنب و جوش افتاده بودند. متاع‌شان هرگز خریداری نیافته بود. شعاع چشم من، خشک و بی‌حرکت به روی آنان و کلبه‌ی ویرانشان، که در آن دور، زیر نور گرم خورشید بخار می‌کرد، دوخته شده بود. گویا جواب معذرت رفیقم را نیز ندادم. یا آن را نشنیدم.

قطار هنوز قدم‌آهسته می‌رفت و کودکان به سرعت به دنبال آن می‌دویدند. پای یکی از آنان - دخترکی لاغر و پوست به استخوان کشیده - در گودال آبی فرو رفت و سکندری، در نیم وجبی خط آهن نقش بر زمین شد، و دسته گل پلاسیده‌اش در گودال آب گل‌آلود پهلویی افتاد. حتی ناله‌ای هم نکرد. گویا نا نداشت! رفیق من که هنوز شکم خود را از پنجره‌ی قطار بر نداشته بود، از ترس و وحشت صدایی کرد و مرا سخت تکان داد. من ساکت ماندم و او که سخت وحشت کرده بود،

- دیدی بیچ چاره رو؟... نزدیک بود بره زیر قطار!... خدا خیلی بهش رحم کرد...

- رحم؟!...

جز این چیز دیگری در جواب او نگفتم. او باز هم حرف زد ولی من گوش نمی‌دادم. قطار پیچ خورد. دخترک دیگر پیدا نبود ولی کلبه‌ی آنان هنوز از دور بخار می‌کرد و بز کوچکشان هنوز در اطراف می‌پلکید و علف‌های تازه را بو می‌کشید. کودکان برهنه‌پا، در یک آن، به کلبه‌ی خود فرو رفتند و در آن دیگر، با یک زن، با مادر خود، بیرون آمدند؛ و هر سه دست‌های خود را بلند کردند که با قطار ما وداع کنند.

قطار دور شده بود. تونل دیگری نزدیک شده بود. چیز تماشایی دیگری پیدا نمی‌شد. همه سرهای خود را از پنجره تو برده بودند یا پوکر می‌زدند و یا در خواب بودند؛ یا برای هم از کیف‌ها و خوش‌گذرانی‌های خود تعریف می‌کردند و می‌خندیدند.

چیز تماشایی دیگری پیدا نبود. جز کلبه‌ی آنان از دور، و مادر و کودکانش که هنوز پای آن ایستاده بودند و با قطارما وداع می‌کردند. این نیز لابد چندان قابل توجه نبود. هر سه با قطار ما وداع کردند. برای این‌که اسکناسی از این قطار به آنان رسیده بود و یا شاید برای این‌که می‌پنداشتند همین قطار، دخترک، مردنی‌شان را، که از او نه به کوه رفتن و نه علف چیدن می‌آمد و نه به دنبال پدر به سر راه رفتن و جاده صاف کردن، به زیر گرفته و راحت کرده است.

عصر روز پیش که از اهواز بیرون آمدیم، در پیرامون شهر، پیرمرد الاغ سواری را پشت سر گذاشتیم. وقتی قطار از پهلوی او، می‌گذشت همه با او که به روی اهل قطار خنده‌ی نمکینی می‌کرد، وداع می‌کردند و برای او دست تکان می‌دادند. یکی دو نفر حتی به صدای بلند از او احوال‌پرسی هم می‌کردند و بی‌شک اگر درخواستی از اهل قطار می‌کرد، هر چه داشتند برایش می‌ریختند. دیروز همه شنگول بودند و برای شوخی و مسخرگی فقط وسیله می‌خواستند. ولی امروز در چم‌سنگر؟... هیچ کس جواب وداع آنان را نداد!

سر پیچ که از سر تا ته قطار پیدا بود، یک بار دیگر درست دقت کردم. تمام پنجره‌ها بسته بود وهیچ کس نبود تا در جواب آنان دستی و یا دستمالی تکان بدهد. کلبه‌ی آنان که در زیر نور خورشید بخار می‌کرد، باز هم نمایان بود. و آن‌ها هنوز دست‌های خود را برای ما تکان می‌دادند. هنوز وقت نگذشته بود. دست من به جیبم فرو رفت. دستمالم را بیرون کشیدم؛ سر پنجه ایستادم و سر و دستم را از پنجره‌ی قطار بالا کشیدم و دستمال را در هوا، دم باد به اهتزاز در آوردم... شاید هنوز دیر نشده باشد. رفیقم فریاد زد و مرا عقب کشید. از پنجره دورم کرد و شیشه‌ی آن را بالا برد. قطار وارد تونل شده بود و اگر او دیرتر می‌جنبید، شاید دست من شکسته بود.





آفتاب مغز آدم را داغ می‌کرد. خیابان کنار شط خلوت شده بود. آمد و رفت بند می‌آمد. در میان نخلستان‌های آن طرف شط، انگار مهی موج می‌زد. مهی که با گرد و غبار آمیخته بود. یک کشتی بزرگ که پای اداره‌ی گمرک لنگر انداخته بود، سوت کشید. سوت خیلی کوتاهی بود که در میان گرمای هوای بعد از ظهر خرمشهر گم شد. انگار دنباله‌ی آن را قیچی کردند.

یک قایق بزرگ شراعی را بار می‌زدند. حمال‌ها گونی‌های برنج را به دوش می‌کشیدند و از روی الواری که به جای پل، از لبه‌ی سکو به لبه‌ی قایق بند کرده بودند می‌گذشتند و از ته قایق، گونی‌ها را روی هم می‌انباشتند. آب شط پایین رفته بود و پل موقتی باریکی که می‌بایست از روی آن بگذرند، خیلی سرازیر بود.

باربرها پنج نفر بودند. دو نفر دیگر روی سکو، کیسه‌های برنج را روی کول آن‌ها می‌گذاشتند. دو نفر هم بودند که توی قایق گونی‌ها را می‌گرفتند و در گوشه‌ای ردیف می‌چیدند. تند کار می‌کردند. بار زیاد کار بود. شاید تا غروب هم طول می‌کشید.

یک باربر دیگر از راه رسید. زیاد جوان نبود. کولواره‌اش از پشت، روی کمرش افتاده بود و شل و وارفته راه می‌آمد. یک کلاه لبه‌دار به سر داشت. ریشش نتراشیده بود. یک دست خود را توی جیبش کرده بود و با دست دیگرش طناب بار بند خود را روی دوش نگه می‌داشت. کسی مخالف نبود. چند کلمه‌ای صحبت کردند و قرار شد او هم کمک کند. طنابش را به کناری نهاد. کلاهش را پایین‌تر کشید. کوله را روی پشتی‌اش جا به جا کرد و زیر دست آن دو نفر که روی بارها ایستاده بودند خم شد. چشمش برق می‌زد.

گونی‌ها با هم فرقی نداشت. یکی هم به روی کول او گذاشتند. وقتی خم شده بود و مهیای بار گرفتن بود، هیچ فکری نمی‌کرد. کار گیرش آمده بود، این مهم بود.

چند قدم به طور عادی برداشت. ولی هنوز به وسط خیابان نرسیده بود که زانوهایش ناگهان لرزید. چند ثانیه صبر کرد و بعد به راه افتاد. قدم‌های معمولی داشت. وقتی عادی راه می‌رفت، برای او فرقی نداشت. قدم‌ها، خودشان برداشته می‌شدند و خودشان به زمین گذاشته می‌شدند. ولی گونی را که به روی دوشش گذاردند گویا قضیه از قرار دیگر شد. پاهایش هنوز از روی زمین بلند نشده، دوباره به دنبال قرارگاهی می‌گشتندو به زمین می‌نشستند. اول جدی نگرفت، ولی نه، درست همین طور بود. دست خود او نبود. خیلی سعی می‌کرد ولی باز پاهایش می‌لرزید. یک دم خواست فکر کند که شاید نمی‌تواند این بار را ببرد. ولی زود دنباله‌ی فکر خود را برید. مطمئن بود که زانویش از عقب تا نخواهد شد. او فقط می‌بایست کوشش کند که از جلو خم نشود و بار به زمین نیفتد. نمی‌دانست کیسه‌ی برنج چقدر وزن دارد. دیگران به راحتی می‌بردند، تند هم می‌رفتند ولی پای او می‌لرزید. اشکالی نداشت. می‌توانست سعی کند و نگذارد زانویش خم شود. ولی پایش می‌لرزید. حتی مچ پایش هم به لرزه می‌افتاد. یک دم چشمش را بست و به خود تلقین کرد. دید که ممکن است به زمین بخورد. زود چشمش را باز کرد. چیزی به کنار شط نمانده بود. همه‌ی راه از پای تل بار تا کنار شط، شاید چهل قدم بود. بارها را در آن طرف پیاده‌رو، پای دیوار چیده بودند. او حالا وسط خیابان بود. خوبی‌اش این بود که ماشین رد نمی‌شد. خیابان خلوت بود. دیگران به کار خود مشغول بودند. یک دور هم از او جلو افتاده بودند. او تازه از وسط خیابان می‌گذشت. سعی می‌کرد تندتر راه برود. ممکن نبود. می‌خواست از لرزش پاهایش جلوگیری کند. همه‌ی همتش صرف این می‌شد. در فکر این نبود که که زودتر به کنار شط برسد و از روی پل باریک بگذرد و بار را توی قایق به زمین بگذارد دیگران که خیلی حریص قدم بر می‌داشتند، در این فکر بودند. او فقط در فکر این بود که پایش نلرزد و زانویش خم نشود. نمی‌بایست بار به زمین بیفتد.

به کنار شط رسیده بود. خیس عرق شده بود. کلاه به سرش تنگی می‌کرد. سرش انگار بزرگ شده بود. مغزش درد گرفته بود. عرق از چاک سینه‌اش پایین می‌رفت. حس می‌کرد که دارد آب می‌شود. پیراهن زیر کمربندش خیس شده بود و به تنش می‌چسبید. پایش هنوز می‌لرزید. شاید دو روز بود که بار سنگین بر نداشته بود. ولی بار سنگین نبود. دو روز کار گیر نیاورده بود.این مهم نبود. این هفت نفر حالا حتماً دارند او را می‌پایند. حتماً کارشان را ول کرده‌اند و او را نگاه می‌کنند و به هم چشمک می‌زنند. حتماً یک بار دیگر هم، سه نفر از پهلوی او رد شدند و رفتند که بار بگیرند. ولی او حتم داشت که همه‌ی آن‌ها در گوشه‌ای ایستاده‌اند و به او نگاه می‌کنند و به هم چشمک می‌زنند.

نمی‌باید بار به زمین بیفتد. اگر شده است باید بار را برساند. مگر از دیگران چه کم دارد؟ حتی سرش را هم بالا نمی‌کرد. می‌ترسید. پیشانیش خیس عرق بود. دیگران این طور عرق نکرده بودند. نمی‌خواست آن‌ها را که به او می‌خندیدند و چشمک می‌زدند، نگاه کند. می‌خواست کار خود را بکند. می‌خواست نگذارد بار به زمین بیفتد. می‌خواست نگذارد پایش بلرزد؛ ولی پایش می‌لرزید. یک دم کنار شط ایستاد. باز پایش می‌لرزید. نزدیک بود پایش بلرزد و بار توی شط بیفتد. خود را زود کنار کشید. یک دم دیگر صبر کرد. دو نفر دیگر پشت سر هم از پهلویش گذشتند. قدم‌های مطمئن و شمرده‌ی خود را روی الوار گذاشتند و پشت سر هم پایین رفتند. الوار لنگر بر می‌داشت و زیر پای آن‌ها بالا و پایین می‌رفت. ولی آن‌ها بی‌اعتنا گذشتند.

او هم باید برود. مگر چه می‌شد؟ اطمینان خاطر خود را باز یافت و قدم به جلو گذاشت. قدم اولش را روی الوار جای داد. ولی ناگهان وحشت کرد. چشمش به پایین افتاد. زانویش سخت می‌لرزید. خودش حس نمی‌کرد. اما می‌دید. انگار مچش هم به لرزه افتاده بود. وحشت‌زده شد. نزدیک بود زانویش خم شود و بار توی شط بیفتد. یک دم بی‌تصمیم ماند. نمی‌دانست چه کند؛ خواست قدم دومش را هم بلند کند و به جلو بگذارد. حتی حاضر بود یک قدم کوچک بردارد. حاضر بود که قدم دومش را به جلو پرتاب هم بکند. ولی نمی‌شد. کوشش هم کرد ولی دید اگر برای یک دم هم شده پای دومش را از روی زمین بردارد، آن دیگری بیش‌تر خواهد لرزید، زانویش خم خواهد شد، خودش سرنگون خواهد گردید و کیسه‌ی برنج توی شط غرق خواهد شد، به بی‌تصمیمی خود خاتمه داد. پایش را به عجله پس کشید و دوباره به کناری رفت.

دیگران باز هم می‌گذشتند و باز هم مطمئن و بی‌اعتنا از روی الوار باریکی که زیر پایشان لنگر بر می‌داشت و بالا و پایین می‌رفت می‌شدند و بار را توی قایق می‌انداختند و بر می‌گشتند. برایشان خیلی عادی بود. هیچ کس حرفی نمی‌زد. وقتی او پایش را روی الوار گذاشته بود و مردد مانده بود، نفهمید چقدر طول کشید؛ ولی حس می‌کرد که توی قایق و پشت سر او، توی خیابان منتظرند که او رد شود تا بتوانند عبور کنند. اما نه، مطمئن بود که آن‌هاایستاده‌اند. کار خود را به کناری نهاده‌اند و او را مسخره می‌کنند و چشمک می‌زنند. با آستین کتش عرق پیشانیش را پاک کرد. آستینش خیس خیس شد. سرش را بلند کرد و آن دورها، لای نخل‌های آن طرف رودخانه دنبال چیزی گشت؛ دیگر چشمش برق نمی‌زد. برق آن‌ها نیز به دنبال نگاهش لای نخلستان‌ها گم شد؛ سرش سنگینی کرد و باز به پایین افتاد. شاید یک دقیقه گذشت. پای او هنوز می‌لرزید. برگشت.

دیگران هنوز تند می‌رفتند و می‌آمدند. او هم نیروی خود را جمع کرد و قدم تندتر برداشت. دو سه قدم را تا دم شط به عجله پیمود. پایش هنوز می‌لرزید. ولی دیگر این مهم نبود. اطمینان پیدا کرده بود که زانویش از جلو هم خم نخواهد شد. به همان سرعت روی الوار آمد. تقریباً چشم خود را بسته بود. نبسته بود؛ ولی نمی‌خواست بداند روی چه چیزی پا گذاشته. سه قدم جلو رفت. پایش باز شروع کرد به لرزیدن. سخت هم می‌لرزید. انگار پل موقتی هم زیر پای او به لرزه می‌افتاد. باز خیس عرق شده بود. از پیشانیش عرق می‌چکید. یک دفعه وحشت‌زده شد. خیال کرد حالا زانوهایش از پهلو خم خواهد شد و پایش از دو طرف الوار به پایین خواهد افتاد و کیسه‌ی برنج توی شط سرنگون خواهد شد. داشت همین طور هم می‌شد. نمی‌دانست چه کند.

این ور و آن ور پل معطل او بودند. هیچ کس حرفی نمی‌زد. از بس دست‌هایش را روی شکمش به هم فشار داده بود، استخوان انگشتش درد گرفته بود. عرق از زیر گلو و چاک سینه‌اش می‌چکید و روی الوار می‌افتاد و پهن می‌شد. الوار داشت لنگر بر می‌داشت. اما نه، هیکل او و بار سنگین روی دوشش بود که روی پل باریک داشت لنگر بر می‌داشت. همین طور شد. نزدیک بود از پهلوی راست توی شط سرنگون شود. دست‌هایش را با عجله از هم باز کرد و تعادل خود را به سختی حفظ نمود. طول الوار از هفت قدم بیش‌تر بود. دیگر نمی‌شد همان جا ایستاد. خیلی معطل شده بودند. حتماً خیلی به او خندیده بودند. هر چه طاقت داشت آب شده بود و به صورت عرق از روی آن الوار لعنتی چکیده بود و پهن شده بود. اما چه جور برگردد؟ چه قدر به او خواهند خندید! آن وقت دیگر کی کار گیر بیاورد؟ دو روز است که کار گیر نیاورده.

انگار پل موقتی هم شروع کرد به تاب خوردن. داشت از زیر پایش در می‌رفت. آه که داشت می‌مرد! نفسش را توی سینه‌اش حبس کرده بود. سرش پایین افتاده بود. چشمش از وحشت و ضعف دریده شده بود. ترسید مبادا تخم چشم‌هایش از کاسه‌ی دریده شده‌ی آن‌ها بیرون بیاید و پایین توی نهر بیفتد یا مثل چکه‌های عرق سینه‌اش روی الوار، روی این پل لعنتی بیفتد و این طور پهن شود. خیلی ترسید یک دم چشمش را بست، سرش داشت گیج می‌رفت. تاریکی درون چشمش پر از قرمزی شد. نزدیک بود سرنگون شود. زود چشمش را باز کرد. چشمش را دریده کرد. نمی‌شد این طور مردم را معطل گذارد. به او چه خواهند گفت؟ ولی چرا هیچ کس حرفی نمی‌زد؟ حتماً در کناری ایستاده بودند، و سیگار می‌کشیدند و به او می‌خندیدند! پس چرا صدای خنده‌شان نمی‌آمد؟ لعنتی‌ها! تعادل خود را به زور حفظ کرده بود. دست‌هایش را دو مرتبه زیر شکمش قلاب کرده بود. در هم فشرد و عقب عقب دو سه قدمی را که روی الوار پیش آمده بود دوباره پیمود و پایش را روی خاک محکم سکوی کنار شط گذاشت. آن وقت حس کرد که پایش دارد می‌لرزد. توی دلش هم می‌لرزید. حتی روده‌هایش هم حس می‌کردند که دارند می‌لرزند. نمی‌باید بار را زمین گذارد. آهسته آهسته تا پای تل کیسه‌های برنج رفت. عرق از چاک سینه‌اش و از بر آمدگی زیر گلویش روی زمین می‌چکید و میان خاک داغ کنار شط فرو می‌رفت.

کیسه ی برنج را به تأنی از روی کوله‌ی او برداشتند. او همان طور خم مانده بود؛ دو لا مانده بود. انگار با آخرین قطره‌ی عرقی که از چاک سینه‌اش روی زمین چکید و در خاک فرو رفت؛ طاقت او هم چکیده بود و در خاک داغ کنار شط فرو رفته بود. دنباله‌ی سوت کوتاه و نکره‌ی یک کشتی را در هوا قیچی کردند. یک قایق موتوری زیر اسکله‌ی گمرک ایستاد و از نفس افتاد. در میان نخلستان‌های آن طرف شط، مهی آمیخته با گرد و خاک موج می‌زد. برق چشم انسانی که زندگی ازو گریخته بود، در آن میان سرگردان بود.





پدر دو بار دور حیاط گشت و آمد توی اتاق. جانمازش را از روی رف برداشت پای بخاری نشست. جانماز، پارچه‌ی قلمکار یک تخته بود. بازش کرد و دوزانو روی آن نشست؛ تسبیح را هلالی بالای مهر گذاشت؛ قرآن را از جلدش بیرون در آورد؛ لایش را باز کرد و نشان آن را دید.	سر جزو «الحادی عشر» بود. آن را دوباره بست و تسبیح را به دست گرفت و شروع کرد به ذکر گفتن.

بیش از یک ساعت به غروب نمانده بود. پدر دهانش خشک شده بود و حوصله‌اش داشت از تشنگی سر می‌رفت. هر روز از اداره که بر می‌گشت تا ساعت پنج می‌خوابید. آن وقت بیدار می‌شد. می‌آمد لب حوض. سرش را آب می‌زد و اگر خیلی گرمش بود، لخت می‌شد؛ توی آب می‌رفت و با لگن، آب روی سر خود می‌ریخت و بعد در می‌آمد. اول سرش را خشک می‌کرد. بعد وضو می‌گرفت. دست و رویش را نیز با دستمالی که روی درخت انار لب حوض، افتاده بود، خشک می‌کرد و بعد می‌آمد توی اتاق. جانمازش را پهن می‌کرد و تا دم افطار سر جانمازش نشسته بود؛ نماز ظهر و عصرش را می‌خواند و اگر وقت باقی بود، باقی‌مانده‌ی جزو قرآن روز قبلش را با صدای بلند تلاوت می‌کرد و یا دعای مخصوص آن روز ماه مبارک را می‌خواند.

در اتاق باز بود. توی ایوان پهلو، سماور داشت جوش می‌آمد. بساط سماور جور بود و زنش دورتر از گرمای سماور به دیوار آن ور ایوان تکیه داده بود و با کاموای سبز، آستین یک پیراهن بچه‌گانه را می‌بافت. سرش روی کارش بود و میله‌ها را تند بالا و پایین می‌برد و از حلقه‌های کاموا در می‌کرد. و گلوله‌ی کاموا که وسط ایوان سرگردان بود، آهسته آهسته باز می‌شد و به هوای خودش این ور و آن ور می‌رفت.

آفتاب لب بام آمده بود و هوا گرم گرم بود... از دیواری که رو به مغرب بود هُرم آفتاب توی حیاط می‌زد. از آبی که چند دقیقه پیش پاشیده بودند، هنوز نمی باقی مانده بود و بوی خاک نم کشیده، هوا را پر کرده بود و هرم آفتاب تا این ور حیاط توی ایوان هم می‌زد. بچه‌ها، دو تا دختر یکی ده دوازده ساله و دیگری کوچک‌تر، توی ایوان رو به روی مادرشان، به دیوار تکیه داده بودند و از حال رفته بودند. رنگشان پریده بود. دهانشان باز مانده بود و چشم‌شان به دست مادرشان که هنوز قوت داشت و میله‌ها را تند بالا و پایین می‌برد، دوخته شده بود. و همه در تنگنای بی‌حالی خود، گیر کرده بودند و به انتظار اذان مغرب ساکت نشسته بودند.

پدر از توی اتاق، همان پای بخاری که نسشته بود، همه‌ی این بساط را می‌دید و آهسته ذکر می‌گفت. سماور به جوش آمده بود و بخار آبی که از آن بر می‌خواست، توی اتاق می‌زد. پدر یک دم ذکرش را برید و از همان روی جانمازش صدا زد:

- صغرا! پاشو سماور رو ببر اون ور.

بچه‌ها از حال رفته بودند؛ و مادر سرش به بافتنی خودش گرم بود و هوا هم گرم بود. کسی به آن‌چه پدر گفت توجهی نکرد. و پدر دیگر حوصله‌اش داشت سر می‌رفت. تسبیح را هلالی روی مهر جانمازش گذاشت؛ یک لا اله الا الله گفت و سر پا ایستاد و با صدایی که ته پاشیر هم می‌شد آن را شنید، اذان نمازش را گفت و وقتی می‌خواست اقامه را بگوید، رو به دخترهایش گفت:

- به شماهام! بتول تو پاشو! پاشو، سماور رو بذار اون ورتر. چایی رم دم کنین.

دختر بزرگ‌تر مثل این که از خواب پریده باشد، کسل و ناراحت از جا تکان خورد. خودش را با سماور آن طرف‌تر کشید و از سر خستگی و خشم زیر لب گفت:

- ایش...ش...

و دوباره سر جای خود برگشت؛ پشتش را به دیوار داد و باز از حال رفت.

مادر، کار بافتنی‌اش را کنار گذاشت. آمد جلو. قوری را آب بست. گذاشت سر سماور. دستمال قوری را هم روی آن انداخت و دوباره به جایش برگشت، کار بافتنی‌اش را به دست گرفت و مشغول شد. پدر هنوز اقامه‌اش را نگفته بود. پا به پا می‌کرد و یواش یواش چیزی می‌خواند. و انگشت‌هایش روی درز شلوار خانه‌اش بالا و پایین می‌رفت.

آفتاب داشت کم‌کم از بام خانه می‌پرید. گرما و بوی خاک آفتاب‌خورده توی حیاط پیچیده بود. و یخی توی کوچه داد زد. پدر اقامه‌اش را داشت شروع می‌کرد که صدای یخی، توی حیاط پیچید. پدر یک دم ساکت شد و رو به دخترهایش گفت:

- صغرا، پاشو برو یخ بگیر!

دختر کوچک‌تر تکانی خورد و گفت:

- ایش خدایا!

وساکت شد. دیگر طاقت پدر تمام شده بود. خودش را با دو قدم به ایوان رساند. دخترها از جایشان پریدند. مادر یک دم سرش را از روی کارش برداشت و دوباره پایین انداخت. دخترها خودشان را توی حیاط انداخته و پدر مثل آن‌ها پابرهنه، دنبال‌شان افتاد.

- پدر سوخته‌ها! قبر پدر مادرتان سگ...

دخترها هر یک از طرفی می‌دویدند و پدر مثل این‌که اول نمی‌دانست به طرف کدام‌شان حمله کند. ولی گویا آخر تصمیم گرفت. و دنبال صغرا افتاد. و بتول رفت روی پله‌ی اول پاشیر ایستاد و داشت زار می‌زد.

صغرا سه بار دور حوض گشت؛ یک بار پایش توی باغچه رفت و یک شاخه‌ی لاله عباسی را شکست. ولی پدر بالاخره رسید. و همان طور که دخترش می‌دوید، یکی محکم به پشتش زد. دختر سکندری رفت و دمر روی زمین پهن شد و ناله‌اش توی خاک فرو رفت.

- پدر سوخته‌ها! همش ایش و فیش؟ همش ایش و فیش؟ به قبر پدر...

دنباله‌ی فحشش را با یک صلوات برید و برگشت. دستش را لب حوض آب کشید. با دستمالی که روی شاخه‌ی انار بود خشک کرد و رفت توی اتاق، روی جانمازش ایستاد و شروع کرد به اقامه گفتن.

صغری تازه به ناله افتاده بود. کلمات بزرگ و پر سر و صدای عربی که از خشم هنوز لرزشی داشت از در اتاق بیرون می‌زد. و آفتاب که داشت از لب بام می‌پرید، ناله‌های دختر را که هنوز دمر روی زمین دراز کشیده بود، بر می‌داشت و با خود می‌برد.

مادر، یک چند دقیقه‌ای کار بافتنی‌اش را کنار گذاشت و از در اتاق که باز بود، تاریکی درون آن را با چشمانی دریده نگاه کرد و بعد بلند شد؛ رنگش پریده بود. دستش می‌لرزید و لبش را به دندان گرفته بود. بتول هم جرأت پیدا کرد و جلو آمد. دو نفری صغرا را بلند کردند. نوک دماغش و پیشانی‌اش که به خاک کشیده شده بود، خراش برداشته بود. لب بالایی‌اش باد کرده بود و از همه‌ی زخم‌هایش خون می‌آمد و یخی هنوز توی کوچه داد می‌زد.

صغرا را لب حوض بردند. بتول آفتابه را آورد، آب کرد و روی دست مادرش می‌ریخت و او خون لب و دهان صغرا را شست. سر و صورتش را با دستمالی که روی شاخه‌ی درخت انار کنار حوض آویزان بود، خشک کرد. پیراهنش را هم تکان داد و زیر او پهن کرد و او را خواباند. پدر نماز اولش را شروع کرده بود. یخی داشت دور می‌شد. و آفتاب از لب بام پریده بود.

- بتول! برو زنبیل ور دار بیار.

از لب رف هم پول برداشت و به او داد و دنبال یخ روانه‌اش کرد و دوباره سرکار خودش نشست. سماور غلغل می‌کرد. هرم آفتاب توی ایوان بود. سفره‌ی پیچیده شده، آن گوشه‌ی ایوان مانده بود و نمکدان با قاشق‌ها روی آن بود. و مادر این بار تندتر کار می‌کرد. میله‌ها، تندتر بالا و پایین می‌رفت و گلوله‌ی کاموا وسط ایوان تندتر باز می‌شد و به هوای خودش این ور و آن ور می‌رفت.

پدر، نماز اولش را سلام گفت. هنوز به افطار خیلی مانده بود و او طاقتش دیگر داشت تمام می‌شد. به زحمت بلند شد. تسبیح را روی جانماز انداخت و شروع کرد به اذان گفتن. کلمات کشیده و پر سر و صدای عربی که از اتاق می‌آمد، لرزشی از خشم و بیچارگی به همراه خود داشت. صغرا آن گوشه‌ی ایوان یک پهلو افتاده بود و دست‌هایش را روی صورتش گذاشته بود؛ پاهایش را توی شکمش جمع کرده بود و هق هق می‌کرد و صدایش با غلغل سماور در می‌آویخت.

مادر دیگر بی‌تاب شده بود. هنوز رنگ به صورتش نیامده بود و همان طور که دست‌هایش، تند میله‌ها را بالا و پایین می‌برد، یک دفعه سر رفت:

- خجالت نمی‌کشه... بی‌غیرت... بی‌رحم...!

الله اکبر پر سر و صدایی که پدر گفت، صدای او را در خود گم کرد. و مادر خاموش شد. در حیاط صدا کرد. بتول با زنبیل یخ وارد شد. یخ را توی حوض آب کشید. از روی طاقچه، کاسه‌ی بدل چینی را برداشت و یخ را توی آن گذاشت.

- سفره رم پهن کن!

بتول سفره را هم پهن کرد. کاسه یخ را وسط آن گذاشت. قاشق‌ها را چید. نان را تقسیم کرد و چهار طرف سفره گذاشت و خودش همان گوشه به دیوار تکیه داد و از حال رفت. مادر کم کم رنگ به صورتش بر می‌گشت. دیگر لبش را نمی‌گزید. یواش یواش چیزی زیر لب می‌گفت، ولی هنوز دستش همان طور تند کار می‌کرد...

- بتول! چراغو روشن کن.

آفتاب پریده بود. هوا تاریک می‌شد و از پدر که نماز عصرش را آهسته می‌خواند، صدایی شنیده نمی‌شد. فقط گاهی سوت بلند یک (ص) خود را از تاریکی اتاق بیرون می‌کشید و در گرمای اول غروب گم می‌شد؛ و بعد هم کنده‌ی زانوی او که روی جانماز می‌نشست، گرپ، صدا می‌داد. و صغرا آهسته آهسته ناله می‌کرد و همان گوشه افتاده بود.

- بسه دیگه... بسه.

و زیر لب افزود:

- بی‌رحم... بی‌غیرت.

مادر این را گفت و کارش را کنار گذاشت. کفشش را پوشید، و رفت. به آشپزخانه که رسید صدا زد:

- بتول! پاشو خربوزه رو بیار پاره کن.

بتول پاشد و رفت توی اتاق. از کنار پدرش که داشت نمازش را سلام می‌داد رد شد. وقتی برگشت یک سینی با یک کارد آورد. آن‌ها را توی سفره گذاشت. کفشش را پوشید، آهسته آهسته به طرف پاشیر رفت و خربزه را آورد. آن را چهار قاچ کرد. دو قاچ بزرگ‌تر و دوتای دیگر کوچک‌تر. تخمه‌ی آن را توی یک سینی زیر استکانی خالی کرد؛ گذاشت طاقچه، قاچ‌های خربزه را یکی یکی برید و هر کدام را سرجایش گذاشت.

- بتول! چراغو بیار.

صدای پدر از توی اتاق این طور گفت. صدا دیگر از خشم نمی‌لرزید. ولی هنوز از بیچارگی کشیده بود. بتول چراغ را برد توی اتاق. جلوی جانماز پدرش گذاشت و به صدای پدرش که بلند بلند قرآن می‌خواند گوش می‌داد. صغرا ناله‌اش بند آمده بود. بتول نگاهی به او کرد و خودش را به آن طرف کشید.

- صغرا! صغرا! نخواب! افطار نزدیکه. پاشو!

شانه‌اش را تکان داد. صغرا که چند دقیقه ساکت مانده بود دوباره به ناله افتاد و این بار سخت گریه می‌کرد. شانه‌هایش همان طور که یک پهلو خوابیده بود تکان می‌خورد، بتول هم داشت گریه‌اش می‌افتاد. آب دهان خود را به زور قورت داد. روی صغرا خم شد و گفت:

- هیچ چی نگو! بسه دیگه! تو که بابارو می‌شناسی. هیچ چی نگو! می‌دونی که دم افطار سگ می‌شه.

و این کلمه‌ی آخری را که می‌گفت نگاهش به طرف در اتاق برگشت که نور چراغ از آن بیرون می‌زد. سر و صدایی که از آشپزخانه می‌آمد، خوابید و مادر با ظرف غذا بیرون آمد. کفشش را که روی زمین می‌کشید، پای ایوان کند... ظرف غذا را توی سفره گذاشت. بخار غذا نه رنگی داشت و نه بویی.

- پس بشقابا کوش، بتول؟!

بتول به عجله خود را جمع و جور کرد و توی اتاق رفت. از پهلوی پدرش رد شد و غرشی را که او کرد نشنیده گرفت. در صندوق صدا کرد و بتول وقتی برگشت بشقاب‌ها را توی سفره گذاشت.

هوا داشت تاریک می‌شد.صدای گریه ی صغرا بند آمده بود.شاید مغرب شده بود، تک صدای اذان‌گوهای تازه‌کار از دوردست می‌آمد و با هرم آفتاب که هنوز صدای قرآنش، با قرائت و کشیده از توی اتاق بیرون زد.

- بتول! پاشو چراغو وردار بیا. صغرا تو هم پاشو دیگه!

صدایش آمرانه بود و بی‌حوصله بود. بتول داشت بلند می‌شد که چراغ را بیاورد. ولی پدر قرآنش را بست، چراغ را برداشت و توی ایوان آمد. چراغ را توی طاقچه گذاشت و کنار سفره نشست. بتول پهلوی دست او نشسته بود. صغرا هم بلند شده بود و پدر هنوز زیر لب ذکر می‌گفت. مادر پای سماور نشسته بود. سه تا استکان آب جوش ریخت. جلوی آن‌ها گذاشت و خودش با خربزه افطار کرد. گربه هم از راه رسیده بود و کنار سفره، همان دم ایوان سر دو دست نشسته بود. بخار بی رنگ غذا با بخار سماور می‌آمیخت و صغرا هنوز سکسکه می‌کرد. مادر سرش را از روی سفره برداشت. رنگ از صورتش پریده بود و لب‌هایش می‌لرزید. یک دم نگاهش را به صورت پدر دوخت و بعد:

- خجالت نمی‌کشی؟ این دست‌مزد دم افطارشونه؟ وادارشون کرده‌ای روزه بگیرند؟...

و حالا خون به صورتش دویده بود. دستش توی ظرف خربزه مانده بود و هیچ ازین روگردان نبود که هر چه از دهانش درآمد، به شوهرش بگوید. پدر استکان آب جوش را به آرامی توی نعلبکی گذاشت و از روی بی‌حوصلگی گفت:

- خوبه. بذار افطار کنیم...

و بشقاب خربزه اش را پیش کشید.

- چه افطاری؟ از زهر هلاهلم بدتره!

پدر ساکت بود و خربزه می‌خورد. صغرا آهسته می‌لرزید. بتول نگران بود و چشمش دودو می‌زد. سماور غلغل می‌کرد. مادر بشقابش را کنار زده بود و هنوز نمی‌توانست آرام باشد.

- دیگه بچه‌هاتم فهمیدن که چرا این طور دم افطار سگ می‌شی...

پدر حوصله‌اش سر رفت بشقاب را به سختی کنار زد. صدایش رگه‌دار شده بود و می‌لرزید:

- می‌ذاری یه لقمه زهرمار کنیم یا نه؟

- مگه تو گذاشته‌ای؟ از اول ماه تا حالا...

صدای مادر می‌لرزید. پدر قرمز شده بود. می‌خواست چیزی بگوید دهانش باز ماند؛ ولی صدایی از آن بیرون نیامد. دیگر طاقتش تمام شده بود. دامن سفره را گرفت، به جلو پرت کرد و توی تاریکی اتاق رفت. دامن سفره روی ظرف غذا افتاد. یک ظرف خربزه هم برگشت و چربی غذا داشت توی سفره می‌دوید. مادر هنوز بد می‌گفت. بتول هاج و واج مانده بود و چشم‌هایش دیگر دور نمی‌زد. صغرا دوباره به گریه افتاده بود. دست‌هایش را به صورتش گرفته بود و همان طور که سر سفره نشسته بود، شانه‌هایش تکان می‌خورد. در حیاط که بسته شد، محکم صدا کرد و گربه از صدای آن متوحش شد.

هرم آفتاب پریده بود. سماور کناره سفره می‌جوشید. هوا تاریک تاریک شده بود. و هیاهوی دور اذان‌گوها رو به خاموشی می‌رفت.





شب روضه‌ی هفتگی‌مان بود. و من تا پشت بام خانه را آب و جارو کردم و رخت خواب‌ها را انداختم، هوا تاریک شده بود. و مستمعین روضه آمده بودند.

حیاطمان که تابستان‌ها دورش را با قالی‌های کناره‌مان فرش می‌کردیم و گلدان‌ها را مرتب دور حوضش می‌چیدیم، داشت پر می‌شد. من کارم که تمام می‌شد، توی تاریکی لب بام می‌نشستم و حیاط را تماشا می‌کردم. وقتی تابستان بود و روضه را توی حیاط می‌خواندیم، این عادت من بود. آن شب هم مدتی توی حیاط را تماشا کردم. طوری نشسته بودم که سر و بدنم در تاریکی بود و من در روشنی حیاط، مردم را که یکی یکی می‌آمدند و سرجای همیشگی خودشان می‌نشستند، تماشا می‌کردم. خوب یادم مانده است. باز هم آن پیرمردی که وقتی گریه می‌کرد، آدم خیال می‌کرد می‌خندد، آمد و سر جای همیشگی‌اش، پای صندلی روضه‌خوان نشست. من و خواهرم همیشه از صدای گریه این پیرمرد می‌خندیدیم. و مادرم ما را دعوا می‌کرد و پشت دستش را گاز می‌گرفت و ما را وا می‌داشت استغفار کنیم.

یکی دیگر هم بود که وقتی گریه می‌کرد، صورتش را نمی‌پوشانید. سرش را هم پایین نمی‌انداخت. دیگران همه این طور می‌کردند. مثل این که خجالت می‌کشیدند کس دیگری اشکشان را ببیند. ولی این یکی نه سرش را پایین می‌انداخت، و نه دستش را روی صورتش می‌گرفت. همان طور که روضه‌خوان می‌خواند، او به رو به روی خود نگاه می‌کرد و بی‌صدا اشک از چشمش، روی صورتش که ریش جوگندمی کوتاهی داشت، سرازیر می‌شد. آخر سرهم وقتی روضه تمام می‌شد، می‌رفت سر حوض، و صورتش را آب می‌زد. بعد همان طور که صورتش خیس شده بود، چایی‌اش را می‌خورد و می‌رفت. من نمی‌دانستم زمستان‌ها چه می‌کند که روضه را توی پنجدری می‌خواندیم. اما تابستان‌ها، هر شب که من از لب بام، بساط روضه را می‌پاییدم، این طور بود. من به این یکی خیلی علاقه پیدا کرده بودم. وقتی هم که تنها بودم، به شنیدن صدای گریه‌اش نمی‌خندیدم، غصه‌ام می‌شد. ولی هر وقت با این خواهر بدجنسم بودم، او پقی می‌زد به خنده و مرا هم می‌خنداند. و آن وقت بود که مادرمان عصبانی می‌شد. جای معینی نداشت. هر شبی یک جا می‌نشست. من به خصوص از گریه‌اش خوشم می‌آمد که بی‌صدا بود. شانه‌هایش هم تکان نمی‌خورد. صاف می‌نشست، جم نمی‌خورد و اشک از روی صورتش سرازیر می‌شد و ریش جوگندمی‌اش، از همان بالای بام هم پیدا بود که خیس شده است. آن شب او هم آمد و رفت، صاف رو به روی من، روی حصیر نشست.

کناره‌هامان همه دور حیاط را نمی‌پوشاند و یک طرف را حصیر می‌انداختیم. طرف پایین حیاط دیگر پر شده بود. رفقای پدرم همه همان دم دالان می‌نشستند. آبدارباشی شب‌های روضه همان طرف، توی تاریکی، پشت گلدان‌ها ایستاده بود و نماز می‌خواند و من فقط صدایش را می‌شنیدم که نمازش را بلند بلند می‌خواند. چه قدر دلم می‌خواست نمازم را بلند بلند بخوانم. چه آرزوی عجیبی بود! از وقتی که نماز خواندن را یاد گرفته بودم، درست یادم است، این آرزو همین طور در دلم مانده بود و خیال هم نمی‌کردم این آرزو عملی بشود. عاقبت هم نشد. برای یک دختر، برای یک زن که هیچ وقت نباید نمازش را بلند بخواند، این آرزو کجا می‌توانست عملی بشود؟ این را گفتم. مدتی توی حیاط را تماشا می‌کردم و بعد وقتی که پدرم هم از مسجد آمد، من زود خودم را از لب بام کنار کشیدم و بلند شدم.

لازم نبود که دیگر نگاه کنم تا ببینم چه خبر خواهد شد. و مردم چه خواهند کرد. پدرم را هم وقتی می‌آمد، خودم که نمی‌دیدم. صدای نعلینش که توی کوچه روی پله دالان گذاشته می‌شد، و بعد ترق توروق پاشنه آن که روی کف دالان می‌خورد، مرا متوجه می‌کرد که پدرم آمده است. پشت سر او هم صدای چند جفت کفش دیگر را روی آجر فرش دالان می‌شنیدم. این‌ها هم مؤذن مسجد پدرم و دیگر مریدها بودند که با پدرم از مسجد بر می‌گشتند. دیگر می‌دانستم که وقتی پدرم وارد می‌شود، نعلینش را آن گوشه پای دیوار خواهد کند و روی قالیچه کوچک ترکمنی‌اش، که زیر پا پهن می‌کرد، چند دقیقه خواهد ایستاد و همه کسانی که دور حیاط و توی اتاق‌ها نشسته‌اند و چای می‌خورند و قلیان می‌کشند، به احترامش سر پا خواهند ایستاد و بعد همه با هم خواهند نشست.

این‌ها را دیگر لازم نبود ببینم. همه را می‌دانستم. آن وقت آخرهای تابستان بود و من شاید تابستان سومم بود که هر شب روضه، وقتی رخت خواب‌ها را پهن می‌کردم، لب بام می‌آمدم و توی حیاط را تماشا می‌کردم. مادرم دو سه بار مرا غافلگیر کرده بود و همان طور که من مشغول تماشا بودم، از پلکان بالا آمده بود و پشت سر من که رسیده بود، آهسته صدایم کرده بود. و من ترسان و خجالت‌زده از جا پریده بودم. جلوی مادرم ساکت ایستاده بودم. و در دل با خود عهد کرده بودم که دیگر لب بام نیایم. ولی مگر می‌شد؟آخر برای یک دختر دوازده سیزده ساله، مثل آن وقت من، مگر ممکن بود گوش به این حرف‌ها بدهد؟ این را گفتم. پدرم که آمد، من از جا پریدم و رفتم به طرف رختخواب‌ها. خوبیش این بود که پدرم هنوز نمی‌دانست من شب‌های روضه لب بام می‌نشینم و مردها را تماشا می‌کنم. اگر می‌دانست که خیلی بد می‌شد. حتم داشتم که مادر چغلی مرا به پدر نخواهد کرد. چه مادر مهربانی داشتیم!هیچ وقت چغلی ما را نمی‌کرد که هیچ، همیشه هم طرف ما را می‌گرفت و سر چادر نماز خریدن برایمان، با پدرم دعوا هم می‌کرد.

خوب یادم است. رخت خواب‌ها پهن بود. هوای سرشب خنک شده بود و من وقتی روی دشک خودم، که مال من تنها نبود و با خواهر هفت ساله‌ام روی آن می‌خوابیدم، نشستم، دیدم که خیلی خنک بود. چقدر خوب یادم مانده است!هیچ دیده‌اید آدم بعضی وقت‌ها چیزی را که خیلی دلش می‌خواهد یادش بماند، چه زود فراموش می‌کند؟ اما بعضی وقت‌ها هم این وقایع کوچک چه قدر خوب یاد آدم می‌ماند! همه چیز آن شب چه خوب یاد من مانده است! این هم یادم مانده است که به دختر همسایه‌مان که آمده بود رخت خواب‌هاشان را پهن کند و از لب بام مرا صدا کرد محلی نگذاشتم. خودم را به خواب زدم و جوابش را ندادم. خودم هم نمی‌دانم چرا این کار را کردم، ولی دشکم آن قدر خنک بود که نمی‌خواستم از رویش تکان بخورم. بعد که دختر همسایه‌مان پایین رفت، من بلند شدم و روی رخت خوابم نشستم، به چه چیزهایی فکر می‌کردم، یک مرتبه به صرافت افتادم، به صرافت این افتادم که مدت‌هاست دلم می‌خواهد یواشکی بروم و روی رختخواب پدرم دراز بکشم. هنوز جرأت نداشتم آرزو کنم که روی آن بخوابم. فقط می‌خواستم روی آن دراز بکشم. رخت خواب پدرم را تنهایی آن طرف بام می‌انداختیم. من و مادرم و بچه‌ها این طرف می‌خوابیدیم و رخت خواب برادرم را که دو سال بزرگتر از من بود آن طرف، آخر ردیف رخت خواب‌های خودمان می‌انداختیم.همچه که این خیال به سرم زد، باز مثل همیشه اول از خودم خجالت کشیدم و نگاهم را از سمت رخت خواب‌ها پدرم برگرداندم. بعد هم خوب یادم هست که مدتی به آسمان نگاه کردم. دو سه تا ستاره هم پریدند. ولی نمی‌شد. پاشدم و آهسته آهسته و دولا دولا برای این که سرم در نور چراغ‌های حیاط نیفتد، به آن طرف رفتم و کنار رختخواب پدرم ایستادم. تنها رخت خواب او ملافه داشت. خوب یادم است. هر شب وقتی رخت خوابش را پهن می‌کردم، دشک را که می‌تکاندم و متکا را بالای آن می‌گذاشتم و لحاف را پایینش جمع می‌کردم، یک ملافه سفید و بزرگ هم داشت که روی همه‌ی این‌ها می‌انداختیم و دور و برش را صاف می‌کردیم. سفیدی ملافه رخت خواب پدرم، در تاریکی هم به چشم می‌زد و هر شب این خیال را به سر من می‌انداخت. هر شب مرا به هوس می‌انداخت. به این هوس که یک چند دقیقه‌ای، نیم ساعتی، روی آن دراز بکشم. به خصوص شب‌های چهارده که مهتاب سفیدتر بود و مثل برف بود. چه قدر این خیال اذیتم می‌کرد! اما تا آن شب، جرأت این کار را نکرده بودم. نمی‌دانم چه بود. کسی نبود که مرا ببیند. اگر هم می‌دید، نمی‌دانم مگر چه چیز بدی در این کار بود. ولی هر وقت این خیال به سرم می‌افتاد، ناراحت می‌شدم. صورتم داغ می‌شد. لب‌هایم می‌سوخت و خیس عرق می‌شدم و نزدیک بود به زمین بخورم. کمی دودل می‌ماندم و بعد زود خودم را جمع و جور می‌کردم و به طرف رخت خواب‌های خودمان فرار می‌کردم و روی دشک خودم می‌افتادم. یک شب، چه خوب یادم مانده است، گریه هم می‌کردم. بعد خودم از این کارم خنده‌ام می‌گرفت و حتی به خواهرم هم نگفتم.

اما چه قدر خنده‌دار بود گریه‌ی آن شب من! وقتی روی رخت خواب خودم افتادم، مدتی گریه کردم و بین خواب و بیداری بودم که خواهرم آمد بالا و صدایم کرد که شام یخ کرد. آن شب هم وقتی این خیال به سرم افتاد، اول همان طور ناراحت شدم. سفیدی رخت خواب پدرم را هر شب به خواب می‌دیدم. ولی مگر جرأت داشتم به آن نزدیک شوم؟ اما آن شب نمی‌دانم چه طور شد که جرأت پیدا کردم. مدتی پای رخت خوابش ایستادم و به ملافه‌ی سفیدش و به دشک بلندش نگاه کردم و بعد هم نفهمیدم چه طور شد یک مرتبه دلم را به دریا زدم و خودم را روی رخت خواب پدرم انداختم.

ملافه خنک خنک بود و پشت من تا پایین پاهایم آنقدر یخ کرد که حالا هم وقتی به فکرش می‌افتم، حظ می‌کنم. شاید هم از ترس و خجالت وحشت کردم که این طور یخ کردم. ولی صورتم داغ بود و قلبم تند می‌زد. مثل این که نامحرم مرا دیده باشد. مثل وقتی که داشتم سرم را شانه می‌کردم و پدرم از در وارد می‌شد و من از ترس و خجالت وحشت می‌کردم ولی خجالتم زیاد طول نکشید. پشتم گرم شد. عرقم بند آمد و دیگر صورتم داغ نبود. و من همان طور که روی رخت خواب پدرم طاقباز افتاده بودم، خوابم برد. برادرم مدرسه می‌رفت و تنها من در کارهای خانه به مادرم کمک می‌کردم. خستگی از کار روز و رخت خواب‌ها را که پهن کرده بودم، مرا از پا درآورده بود و نمی‌دانم آن شب اصلاً چه طور شده بود که من خواب دیو پیدا کرده بودم. هر وقت به فکر آن شب می‌افتم، هنوز از خجالت آب می‌شوم و مو بر تنم راست می‌شود. من که دیگر نفهمیدم چه اتفاق‌هایی افتاد. فقط یک وقت بیدار شدم و دیدم لحاف پدرم تا روی سینه‌ام کشیده شده است و مثل این که کسی پهلویم خوابیده است. وای! نمی‌دانید چه حالی پیدا کردم! خدایا! یواش اما با عجله تکان خوردم و خواستم یک پهلو بشوم. ولی همان تکان را هم نیمه‌کاره ول کردم و خشکم زد و همان طور ماندم. سر تا پایم خیس عرق شده بود و تنم داغ داغ بود و چانه‌ام می‌لرزید. پاهایم را یواش یواش از زیر لحاف پدرم در آوردم و توی سینه جمع کردم. پدرم پشتش را به من کرده بود و یک پهلو افتاده بود. دستش را زیر سرش گذاشته بود و سبیل می‌کشید. و من که نتوانستم یک پهلو شوم، دود سیگارش را می‌دیدم که از بالای سرش بالا می‌رفت. از حیاط نور چراغ‌های روضه بالا نمی‌آمد. سر و صدایی هم نبود. فقط صدای کاسه بشقاب از روی بام همسایه‌مان - که دیر و همان روی بام شام می‌خوردند - می‌آمد. وای که من چه قدر خوابیده بودم! چه طور خوابم برده بود! هنوز چانه‌ام می‌لرزید و نمی‌دانستم چه کار کنم. بلند شوم؟ چطور بلند شوم؟ همان طور بخوابم؟ چطور پهلوی پدرم همانطور بخوابم؟ دلم می‌خواست پشت بام خراب شود و مرا با خودش پایین ببرد. راستی چه حالی داشتم! در این عمر چهل ساله‌ام، حتی یک دفعه هم این حال به من دست نداده است. اما راستی چه حال بدی بود! دلم می‌خواست یک دفعه نیست بشوم تا پدرم وقتی رویش را بر می‌گرداند، مرا در رختخواب خودش نبیند. دلم می‌خواست مثل دود سیگار پدرم - که به آسمان می‌رفت و پدرم به آن توجهی نداشت - دود می‌شدم و به آسمان می‌رفتم. و پدرم مرا نمی‌دید که این طور بی‌حیا، روی رخت خوابش خوابیده‌ام. وای که چه حالی داشتم! کم کم باد به پیراهنم، که از عرق خیس شده بود، می‌خورد و سردم شده بود. ولی مگر جرأت داشتم از جایم تکان بخورم؟ هنوز همان طور مانده بودم. نه طاقباز بودم و نه یک پهلو. یک جوری خودم را نگه داشته بودم. خودم هم نمی‌دانم چه جور بود، ولی پدرم هنوز پشتش به من بود و دراز کشیده بود و سیگارش را دود می‌داد. بعضی وقت‌ها که به فکر این شب می‌افتم، می‌بینم اگر پدرم عاقبت به حرف نیامده بود، من آخر چه می‌کردم! مثل این که اصلاً قدرت هیچ کاری را نداشتم و حتماً تا صبح همان طور می‌ماندم و از سرما یا ترس و خجالت خشکم می‌زد. اما بالاخره پدرم به حرف آمد و همان طور که سبیلش به دهنش بود، از لای دندان‌هایش گفت: «دخترم! تو نماز خوندی؟»

من نماز نخوانده بودم. همان از سر شب که بالا آمده بودم، دیگر پایین نرفته بودم. ولی اگر هم نماز خوانده بودم، می‌باید در جواب پدرم دروغ می‌گفتم و می‌گفتم که نماز نخوانده‌ام. بالاخره این هم خودش راه فراری بود و می‌توانست مرا خلاص کند. اما به قدری حال خودم از دستم رفته بود و ترس و خجالت به قدری آبم کرده بود که اول نفهمیدم در جواب پدرم چه گفتم. ولی بعد که فکر کردم، یادم آمد. مثل این که در جواب گفته بودم: «بله نماز خوانده‌ام.»

ولی بالاخره همین سؤال و جواب، وسیله‌ی این را به من داد که در یک چشم به هم زدن بلند شوم و کفش‌هایم را دست بگیرم و خودم را از پله‌ها پایین بیندازم. سؤال پدرم مثل این که مرا از جا کند. راستی از پلکان خود را پایین انداختم و وقتی توی ایوان، مادرم رنگ و روی مهتابی مرا دید، وحشتش گرفت. و پرسید:

«چرا رنگت این جور پریده؟»

و من وقتی برایش گفتم، خوب یادم است که رویش را تند از من برگرداند و همان طور که از ایوان پایین می‌رفت، گفت:

«خوب دختر، گناه کبیره که نکردی که!»

اما من تا وقتی که شامم را خوردم و نمازم را خواندم، هنوز توی فکر بودم و هنوز از خودم و از چیز دیگری خجالت می‌کشیدم. مثل این که گناه کرده بودم. گناه کبیره. مثل این که رخت خواب پدرم مرد نامحرمی بوده است و مرا دیده. این مطلب را از آن وقت‌ها همین طور بفهمی نفهمی درک می‌کردم. اما حالا که فکر می‌کنم، می‌بینم ترس و وحشتی که آن وقت داشتم، خجالتی که مرا آب می‌کرد، نجابت زنی بود که مرد نامحرمی بغلش خوابیده باشد. وقتی بعد از همه، دوباره بالا رفتم و آهسته توی رخت خواب خودم خزیدم و لحاف را تا دم گوشم بالا کشیدم، خوب یادم است مادرم پهلوی پدرم نشسته بود و می‌گفت:

«اما راسی هیچ فهمیدی که دخترت چه وحشت کرده بود؟ به خیالش معصیت کبیره کرده!»

و پدرم، نه خندید و نه حرفی زد. فقط صدای پکی که به سیگارش زد، خیلی کشیده و دراز بود و من از آن خوابم برد.





وقتی صدای در اتاق مرا از خواب پراند، من خواب امتحان آخر سال را می‌دیدم که می‌بایست در تهران از شاگردهایم بکنم. رفیق هم‌سفرم زودتر بیدار شده بود. کلید چراغ اتاق ما روی خود سرپیچ بود و رفیقم وقتی نشست مرد باریک و مرتبی که با یک پاسبانِ تفنگ به دست، وارد اتاق شده بود؛ خودش را این طور معرفی کرد:

- بنده حسن نوری؛ بازرس شهربانی شاهی.

ما ساعت هشت به شاهی رسیده بودیم و در این میهمانخانه برای یک شب اتاق گرفته بودیم. و من تازه چشمم گرم شده بود. شهر حکومت نظامی بود و هیچ استبعادی نداشت که این وقت شب مزاحم آدم بشوند. بازرس روی تنها صندلی اتاق که رفیقم به او نشان داده بود، نشست و پاسبان تفنگ به دست همان دم در پشت تخت خواب رفیقم ایستاد. مأمور شهربانی بی این که از این مزاحمت بی‌موقع خود، معذرتی بخواهد و بی‌هیچ مقدمه‌ای شروع کرد:

- اسم شریف جناب عالی؟

رفیقم اسمش را گفت و ساکت ماند و او از من پرسید:

- آقایون با هم سفر می‌کردن؟

من جواب دادم:

- بله.

- کی از بابلسر تشریف آوردین؟

- همین امشب؛ اول شب.

- تو راه با احمد علی کیا کلاهی ژاندارم؛ تا کجا همراه بودین؟

من گفتم:

- همچه کسی با ما نبود...

و توی فکر رفتم. رفیقم که زودتر از من به صرافت افتاده بود، گفت:

- شاید یارو را می‌گه...

و من افزودم:

- چرا. یه ژاندارم با ما هم‌سفر بود. اما اسمشو که به ما نگفت.

مأمور شهربانی گفت:

- همین خودشه. تا کجا با شما بود؟

- سر کیلومتر ۹ که ماشین ما پنچر شد، پیاده شد و رفت. می‌گفت می‌خواد تا مرزون‌آباد پیاده بره.

مأمور شهربانی صندلی‌اش را به تخت من نزدیک‌تر کرد. چشم‌های خوابی کشیده‌اش معلوم بود که خیلی خسته است. پلک‌هایش را به زحمت باز نگه داشته بود. من یک سیگار تعارفش کردم. کبریت هم برایش کشیدم و او سیگارش را که آتش زد، گفت:

- بله خودشه.اما چرا پیاده رفت... نفهمیدین؟

من گفتم:

- می‌گفت یه کار فوری داره و مجبوره زود بره.

و رفیقم افزود:

- به شوفر سپرد که وسط راه وقتی بهش رسیدیم نگه داره و سوارش کنه. اما شوفر نگه نداشت. اون که پول نمی‌داد.

- ازش چیز دیگه‌ای یادتون نیست؟

من توی فکر فرو رفتم. رفیقم رو به من گفت:

- یارو دختره...؟

و من گفتم:

- چرا. وقتی راه افتاد بیست قدم که رفت به یه دختره‌ی دهاتی رسید و با هم رفتند که ما دیگه ندیدیمشون.

پاسبان که آن گوشه ایستاده بود، تفنگش را این دست به آن دست کرد. و با خوشحالی رو به مأمور شهربانی گفت:

- آهاه... خود دختره است!

و مأمور شهربانی که هنوز راضی نشده بود از من پرسید:

- می‌تونید بگید، دختره چه قیافه‌ای داشت؟

- قیافه‌اش که چه عرض کنم... یه بسته علف روی سرش بود. پاچینش هم قرمز بود. مثل همه‌ی دختر دهاتی‌ها.

و پاسبان صدایی از گلویش درآمد. مثل این که پقی زد به خنده یا چیز دیگری بود که من نفهمیدم. و مأمور شهربانی مثل این که آسوده شده باشد گفت:

- خودشه.

و سیگارش را به طرف دهانش برد.

من هنوز نمی‌دانستم قضیه چیست. فقط خیال می‌کردم ژاندارم هم‌سفر ما فرار کرده یا کسی او را زده یا کشته. می‌خواستم چیزی بپرسم ولی سؤال‌های پی در پی مأمور شهربانی شاهی تمامی نداشت. و من ناچار گذاشتم که در آخر کار بپرسم.

مأمور شهربانی مثل این که نقطه‌ی گشایشی در گفته‌های من یافته باشد، آهسته ولی با خوشحالی پرسید:

- دیگه...دیگه...؟

من باز کمی فکر کردم و بعد گفتم:

- ماشین که پنچریش گرفته شد و راه افتادیم، دو سه کیلومتر که رفتیم به ژاندارم هم‌سفرمون رسیدیم که با همون دختره داشتند می‌رفتند. من خودم دیدمشون. کناره جاده می‌رفتند.

و او پرسید:

- همین دو نفر تنها بودن؟

من تعجب کردم.سؤال های نامربوط و عجیبی بود. و بعد گفتم:

- نه. یه پسره‌ی دهاتی هم دنبالشون بود.

و او رو به پاسبان همراه خود کرد و با خوشحالی کودکانه‌ی طفلی که بازیچه‌ی گم‌شده‌ی خود را یافته باشد گفت:

- می‌بینی عباس؟ همون پسره است که اومد خبر داد، ها...

و بعد از من پرسید:

- خوب... یادتون نیست کجا بود؟

رفیقم گفت:

- چرا. مثل این که نزدیکیای پنیرکلا بود.

و من حرف رفیقم را تصدیق کردم. مأمور شهربانی که هنوز سیر نشده بود، باز پرسید:

- دیگه چیزی یادتون نیست؟

من گفتم:

- نه دیگه.

و نفس راحتی کشیدم. رفیقم نیز همین را گفت و وقتی آن‌ها خواستند بروند من رو به او گفتم:

- باید واقعه‌ی جالبی اتفاق افتاده باشه. اجازه می‌دید منم یه سوال از شما بکنم؟

و یک سیگار دیگر تعارفش کردم. و او با قیافه‌ای که سعی می‌کرد خندان باشد گفت:

- بفرمایین.

و دوباره نشست. و من گفتم:

- مگه این ژاندارم طوری شده؟ فرار کرده، کسی او را کشته، چه شده؟

هر دوی آن‌ها خندیدند و او گفت:

- نه آقا. جناب آقای ژاندارم، همون دختره‌ی پاچین قرمز رو ورداشته و با هم فرار کردن.

من این را شنیدم، چشم‌هایم از تعجب دریده شد و ماتم برد. رفیقم از روی تخت خود پرید پایین و بی‌اختیار گفت:

- چی می‌گید؟

من خونسردی خودم را حفظ کردم و گفتم:

- که این طور...؟! می‌دونید خودش برای چی می‌رفت مرزون‌آباد؟

- هه! مأموریت داشت یه آدم دیگه رو توقیف کنه. آدم دیگه‌ای رو که تو همین مرزون‌آباد یه دختره‌ی دیگه رو قر زده بود؟

و آن هر دو خندیدند ، و می‌خواستند بروند که باز من پرسیدم:

- نگفتید شما چه طور خبردار شدید...؟

- مادر دختره با همون پسری که شما دنبالشون دیده‌این، غروب به پست مرزون آباد خبر دادن. پسره می‌گفته که اونا بسته‌ی علفو بهش سپرده بودن و خودشون با یه ماشین باری به ده رفته بودند. و به پسره گفته بودن که ما خسته‌مون شده. مام دیگه پدرمون دراومده تا تونستیم از یکی دونفر خبر بگیریم. از غروب تا حالا که از مرزون‌آباد به بابل و شاهی خبر دادن، ما همه‌ی ماشین‌هایی رو که به شاهی رسیده تفتیش کرده‌ایم. تا حالا که شما را جسته‌ایم.

بعد سیگارش را خاموش کرده و بلند شد. خداحافظی کردند، خیلی هم عذر خواستند و رفتند. پشت سر آن‌ها صاحب مهمان‌خانه‌ی ما که خیال کرده بود از طرف حکومت نظامی برای جلب ما آمده‌اند؛ توی اتاق دوید و با لحنی پدرانه و پنددهنده گفت:

- دیدید آقایون؟ همه جا که نمی‌شه شوخی کرد. من بی‌خود اصرار نمی‌کردم که اسم و رسم حقیقی تونو، تو دفتر مهمان‌خانه بنویسید. آدم چرا بی‌خود برای خودش دردسر بتراشه؟ با حکومت نظامی که دیگر نمی‌شه شوخی کرد. حالا سرانجام قضیه چی بود؟

و ما مطمئنش کردیم که ارتباطی با حکومت نظامی و مهمان‌خانه‌ی او و این که منو رفیق هم سفرم، خودمان را دوتا برادر مزلقان‌تپه‌ای معرفی کرده بودیم و شماره شناسنامه‌های هر کداممان از یک عدد هشت رقمی تشکیل شده بود ندارد. و او که رفت چند دقیقه‌ای هم خندیدیم و بعد چراغ را خاموش کردیم و توی رخت خواب رفتیم.

تا دو بعد از نیمه شب، خواب به چشم من نیامد و همان طور که در رخت خوابم افتاده بودم و از پنجره به آسمان صاف شاهی می‌نگریستم و گوشم به جنجال دور کارخانه بود که خاطرات تلخی را در من بر می‌انگیخت. در خاطره‌ام اتفاقات میان راه را مرتب می‌کردم و در میان آن‌ها دنبال یک نکته می‌گشتم. پی این نکته که ژاندارم هم‌سفر ما چه طور جرأت این کار را کرده بود؟ چه طور دخترک را راضی کرده بود و قرش زده و فرارش داده بود؟ تنها فکری که تا آن وقت نمی‌کردم، همین بود که ژاندارم هم‌سفر ما آن دخترک را قر زده باشد و برش داشته باشد و با هم فرار کرده باشند. تا آن وقت به تمام وقایعی که در راه بابلسر به بابل اتفاق افتاده بود، مثل همه اتفاقات عادی دیگر نگاه می‌کردم و هیچ چیز جالبی در آن میان نمی‌یافتم که به خاطر بسپارم و یادداشت کنم. چرا، فقط یک بار وقتی ژاندارم هم‌سفر ما، توی ماشین که می‌آمدیم، گفت که دنبال جوانی می‌گردد که دختری از اهالی مرزون‌آباد را برداشته و با هم فرار کرده‌اند،

من به این فکر افتادم که «چه داستان زیبایی از این واقعه‌ی عاشقانه می‌شود ساخت!» و غیر از این در سرتاسر راه جز قیافه‌های عادی مازندرانی‌های همسفر ما، با دماغ‌های باریک و پیشانی‌های کوتاهشان و بچه‌ی آن خانواده‌ی همسفر ما که زیر پستان مادرش افتاده بود و دائم عر می‌زد، چیز دیگری دیدنی نبود. ولی بعد که سر و ته این واقعه را از بازپرسی‌های مأمور شهربانی شاهی در آوردم، راستی خیلی تعجب کردم. چون از قیافه و رفتار ژاندارم هم‌سفر ما هیچ بر نمی‌آمد که بتواند چنین جسارتی بکند و یک دختر دهقانی را گول بزند و دوتایی باهم فرار کنند. آدمی بود شاید سی و پنچ ساله و خیلی معمولی که فقط وقتی وسط جاده برای یک اتوبوس دست بلند کرد، قیافه یک ژاندارم حسابی را گرفت. یعنی صدایش محکم شد و دستش را با اراده بلند کرد. به طوری که پیدا بود اگر اتوبوس نمی‌ایستاد، حاضر بود تفننگش را هم را بکشد و دو تا چرخ عقب اتوبوس را سوراخ کند. به خصوص دروغی که درباره‌ی محل ولادت خود به رفیق همسفر من (که از او پرسیده بود که کجایی است) گفته بود؛ مرا بیش‌تر به این تعجب دچار می‌ساخت. چون من پیش خود فکر می‌کردم که دیگر یک ژاندارم تفنگ به دوش آن هم میان بابلسر و بابل احتیاجی به دروغ گفتن ندارد. او که بعد هم، چنین جربزه‌ای به خرج داده بود و یک دختر روستانشین را بر زده بود و با هم فرار کرده بودند، او که چنین جرأتی از خود نشان داده بود، چرا دروغ گفت؟ قسمت جالب واقعه این بود که خود ژاندارم به دنبال جوانی می‌گشت که در همین مرزون‌آباد دختری را بر زده بود و با هم فرار کرده بودند. این قسمت قضیه بود که مرا کنجکاو می‌کرد.

آن روز عصر که از بابلسر راه افتادیم، توی سواری قراضه‌ی ما غیر از ما دو نفر، یک زن و شوهر مازندرانی بودند با بچه عرعروشان و یک مرد باریک و کپی به سر که قرار گذاشته بود تا نرسیده به پنیرکلاه، پانزده ریال بدهد. هنوز چیزی از بابلسر دور نشده بودیم که یک ژاندارم وسط جاده دست بلند کرد. ماشین ایستاد. ژاندارم تفنگش را روی دوش جا به جا کرد، آمد جلو و گفت:

- مرا تا مرزون‌آباد می‌بری؟

شوفر حالیش کرد که یک تومان کرایه‌اش می‌شود و ژاندارم با کلامی گرم و چاپلوس افزود:

- البته که می‌دم. کرایه‌ام را البته که می‌دم...چرا ندم...؟

و شاگرد شوفر پرید پایین در ماشین را باز کرد و پرید پایین و او سوار شد. من پهلو به پهلوی شوفر نشسته بودم و رفیقم پهلوی من. و روی صندلی عقب ماشین اکنون با ژاندارم چهار نفر نشسته بودند. شاگرد شوفر هم که پسره‌ی وارفته‌ی بی‌قواره‌ای بود، بیرون روی رکاب ایستاده بود و من به این فکر می‌کردم که نکند دستش ول شود و بیچاره توی جاده پرت شود!

هنوز چند قدمی نرفته بودیم که ژاندارم با همان لحن آرام به حرف آمد:

- آخه از امنیه هم کرایه می‌گیرن؟ کجای دنیا همچه قانونی هست؟

شوفر همان طور که مواظب جاده‌ی رو به روی خود بود، خیلی کوتاه و بی‌توجه گفت:

- از رئیس شهربانیش هم می‌گیریم. برای ما چه فرقی می‌کنه؟

و ژاندارم که هنوز خودش را «امنیه» می‌دانست، جواب داد:

- آخه شهربانی غیر از امنیه است. امنیه به درد آدم می‌خوره.

شوفر چیزی نداشت که به او بگوید. زیر لب غرغری کرد و ساکت شد و من به جای شوفر جواب دادم:

- رفیق این رو «به درد خوردن» نمی‌گند. این وظیفه‌ی امنیه‌هاس که به درد مردم برسن.

و با آرنج دستم به پهلوی شوفر زدم و او به طوری که یارو نفهمد، خنده‌ای از روی رضایت کرد.

- صحیح می‌فرمایین. خوب منم شوخی می‌کردم.

ژاندارم که خودش را «امنیه» خطاب می‌کرد این را گفت و دمش را تو کشید. من برای این که دیگر کدورتی در میان نباشد گفتم:

- البته منم شوخی می‌کردم و گرنه خود شما بهتر می‌دونید.

و صحبت به همین جا ختم شد. یک کیلومتر دیگر که رفتیم ژاندارم دوباره به حرف آمد و گفت:

- راستی این روزها چه دردسرهای عجیبی برای انسان درست می‌کنند. من حالا بایست برم جوانکی را توقیف کنم که یه دختر مرزون‌آبادی رو گول زده و باهاش فرار کرده....

ولی قبل این که کسی اظهار تعجبی کند و یا از او درباره ی چیز دیگری بپرسد خودش ادامه داد:

- مادر دختره امروز اومده بود به پست بابلسر. شکایت می‌کرد که «دخترمو به زور ورداشته و برده.» وقتی ازش پرسیدیم، معلوم شد قبلاً از دخترش خواستگاری هم کرده بوده. اما زنیکه می‌گفت من و پدرش راضی نبودیم که دخترمونو بهش بدیم. راستی چه دردسرهایی برای مردم درست می‌کنند. من حالا برای تحقیقات محلی می‌رم. اگه معلوم بشه پسره، دختره رو به زور برده می‌دم پوستش رو بکنن. بایس پوست این جور آدم‌ها رو کند.

من همان طور که از شیشه‌ی جلوی ماشین، سنگریزه‌های جاده را می‌پاییدم که به پیش باز چرخ‌ها می‌آمدند گفتم:

- ای بابا! مسئله‌ی مهمی که نیست. پسری دختری را خواسته و با هم پی کارشون رفته‌اند دیگه. باید رفت دعا کرد که بهشون خوش بگذره.

مردک باریکی که تا وسط راه پانزده ریال طی کرده بود، به حرف آمد و گفت:

- آخه آقا شاید به زور برده باشد؟

و رفیق من گفت:

- آهاه، این چیز دیگه‌ای است. اگه به زور برده باشه... اگر به زور برده باشه یه چیزی.

و خیلی حرف‌های دیگر دنبال این بحث پیش آمد که من یادم نمانده.

سر کیلومتر ۱۰، نزدیکی‌های پنیرکلا، شوفر ترمز کرد که آن مرد باریک پیاده شود. شاگرد او زودتر پایین پرید. پانزده ریالی که مرد کپی به سر از توی کیسه‌ی دبیت بند دارش در آورد، گرفت و وقتی خواست دوباره سوار شود، سری هم به چرخ‌های عقب زد و ملتفت شد که یکی از آن‌ها کم‌باد است. شوفر را خبر کرد. او هم پیاده شد. تلمبه را آوردند. چند تایی تلمبه زدند و وقتی فهمیدند چرخ پنچر است، ما را هم پیاده کردند و بساط پنچرگیری را گستردند و مشغول شدند. شوهر آن زن مازندرانی هم که بچه‌اش تازه آرام گرفته بود، با آن‌ها کمک می‌کرد. و من و رفیقم وقت پیدا کرده بودیم با ژاندارم کمی صحبت کنیم...





وقتی کلید چراغ را زدم در تاریکی اتاق که از روشنایی دور چراغ خیابان کمی رنگ می‌گرفت در رخت خواب فرو رفتم. هنوز رادیو روشن بود و موسیقی روانی که از پشت پرده‌ی ضخیم آن بر می‌آمد و هوای اتاق را موج می‌داد پر سر و صدا بود و من می‌خواستم آرام بگیرم. می‌خواستم بخوابم. نور سبز و آبی کم رنگی از کنار صفحه‌ی راهنمای رادیو به تخت می‌تابید و لحاف را با ملحفه‌ی سفیدش رنگ می‌کرد. پیچ رادیو را هم بستم و به این فکر می‌کردم که دیگر باید بخوابم. که دیگر باید استراحت کنم. آب سردی که پیش از خوابیدن آشامیده بودم به بدنم عرق نشانده بود و من در زیر پتویی که روی خود کشیده بودم گرمم می‌شد. دلم می‌خواست پتو را عقب بزنم و خودم را خنک کنم ولی می‌بایست می‌خوابیدم. می‌بایست استراحت می‌کردم. ساعت از دوازده هم گذشته بود و چراغ اتاق صاحب خانه‌ها مدتی پیش خاموش شده بود. صاحب خانه‌ها ساعت یازده می‌خوابیدند و در این ساختمان فقط چراغ اتاق من بود که تا آن طرف نصف شب روشن می‌ماند.

یادم نیست به چه چیزهایی فکر می‌کردم. چشمم داشت گرم می‌شد و داشتم کم کم فراموش می‌کردم که به چه چیزهایی فکر کنم که باز بوق زننده‌ی یک تاکسی گرمای خواب را از چشمم دور کرد و در سرمای ناراحتی و عذابی که مرا گرفته بود روی تخت تکانی خوردم. پتو را بیش‌تر به خودم پیچیدم و وقتی سر و صدای سیم‌ها و فنرهای تخت خوابید من هم دوباره تصمیم گرفتم بخوابم.

اتاقی که اجاره کرده‌ام کنار یک خیابان بزرگ شهر در طبقه‌ی سوم یک ساختمان تازه‌ساز است. اتاق را مبله کرایه کردم و صاحب خانه‌ها نه جنجالی دارند و نه بچه‌ای که نصف شب اهل خانه را از خواب بیدار کند. اول خیال می‌کردم از هر حیث راحتم. تنها بدی اتاق تازه‌ام همین جنجال خیابان است. شب اول که در آن جا به سر می‌بردم ساعت پنج صبح به صدای اولین گاز اتوبوسی که آدم‌های سحرخیز را به سر کارشان می‌برد از خواب پریدم. ولی روزهای بعد عادت کردم. تازه این‌ها که چیزی نیست. رو به روی ساختمانی که من در طبقه‌ی سوم گاراژی هست که تاکسی‌ها و اتومبیل‌های کرایه‌ای شب‌ها در آن توقف می‌کنند. یک اتوشویی مرتب و تمیز نیست که کف حیاطش را آسفالت کرده باشند و دربان آبرومندی هم داشته باشد که مال مردم را بپاید. یک گاراژ فکسنی که تاکسی‌دارها مجبورند خودشان هم توی تاکسی‌هاشان بخوابند نه صاحبی دارد و نه دربانی.

و من وقتی توی رخت خوابم فرو می‌روم و می‌خواهم آرام بگیرم تازه تاکسی‌ها شروع کرده‌اند به این که از کار هجده ساعته‌ی روزشان برگردند و بگذارند که شوفرهای ناشی و دست پاچه‌شان چند ساعتی استراحت کنند. هر راننده که وارد می‌شود در بزرگ و از هم در رفته‌ی گاراژ را پشت سر خود می‌بندد و وظیفه دارد که در را به روی تاکسی سوار بعدی هم باز کند. من این را شخصاً رفتم و پرسیدم. تاکسی‌ها وقتی پشت در می‌رسیدند دو سه تا بوق می‌زدند و به انتظار از روی پل کنار پیاده‌رو آهسته می‌گذرند و نور چراغ‌های ماشین را درست وسط تخت‌های کارکرده‌ی در گاراژ میخ‌کوب می‌کردند.

من هر شب همه‌ی این سر و صداها را همان طور که توی رخت خوابم دراز کشیده بودم و در فکر اینم که زودتر بخوابم می‌شنوم. و با خودم می‌گویم (آخر کی؟... آخر کی من می‌توانم استراحت کنم؟) خیابان در آن وقت شب خلوت خلوت است. و حتی رنگ دسته جمعی مست‌های کافه‌ی تابستانی نزدیک هم که هر شب نزدیکی‌های ساعت دوازده از میان تاریکی درختان انبوه یک باغ دورتر از آن جا صاف از پنجره‌ی اتاق من تو می‌آید خاموش شده است.

این فکرها را داشتم فراموش می‌کردم که یک تاکسی دیگر هم رسید. بوق زننده‌ای تا مغز استخوان من نفوذ کرد. و من راستی ناراحت شدم و پتو را به کناری انداختم و همان طور پابرهنه روی آجرهای سمنتی خنک مهتابی تکیه دادم. راننده دو سه بار بوق زد و وقتی کسی در را باز نکرد پیاده شد و رفت پشت در و با مشت و لگد در را به کوبیدن گرفت. می‌خواستم فحش بدهم. می‌خواستم عربده بکشم. و همسایه‌ها را از خواب بیدار کنم ولی چه احمقی! همسایه‌ها هم حالا از خواب پریده‌اند و توی رخت خوابشان غلت می‌زنند.

ولی نه صاحب خانه‌ها می‌گفتند به این سر و صداها عادت کرده‌اند... این مرا ناراحت می‌کرد. این مرا وا می‌داشت که بخواهم در آن دل آرام شب عربده‌ای زننده و منفور بکشم. و همسایه‌ها را از خواب بپرانم. سرانجام در باز شد و چند ثانیه بعد موتور تاکسی هم از صدا افتاد و نور چراغ آن از وسط تاریک‌های درون گاراژ پرید.

من دو سه بار قدم زدم. یک لیوان دیگر از آب کوزه آشامیدم و توی رخت خواب رفتم. دیگر خواب از چشمم پریده بود و هر دم منتظر بودم که یک بوق کشیده‌ی دیگر بلند شود و مثل یک شلاق تهدیدکننده بر پیکر خوابی که کم کم به چشم من راه خواهد یافت بکوبد.

یک ماشین دیگر مثل این که زیر گوش من یک دم ایستاد دنده عوض کرد و دوباره به ناله در آمد. و من توی رخت خوابم از این دنده به آن دنده شدم و سر و صدای سیم‌ها و فنرهای تخت در آمد. پتو را کنار زدم و پاشدم روی تخت نشستم. مثل این که می‌ترسیدم بلند شوم و توی مهتابی بروم. مثل این‌که همه‌ی ماشین‌هایی که در عالم بودند از یک سرازیری دراز پایین می‌آمدند و جلوی اتاق من زیر گوش من که می‌رسیدند پشت سر هم ترمز می‌کردند و سکوت آرامش‌آور شب را با جنجال تحمل‌ناپذیر خود می‌انباشتند.

وقتی که همه‌ی صداها افتاد ناگهان چیزی در من برانگیخته شده بود. و حس می‌کردم که اگر این کار را نکنم به خواب نخواهم رفت. اول کمی ناراحت شدم. خواستم توی اتاق بروم خودم را توی رخت خوابم قایم کنم. ولی مثل این‌که نمی‌شد. یک چیزی در من برانگیخته شده بود. حس انتقام بود؟ یک دهن‌کجی کودکانه بود؟ مثل لجبازی بچه‌هایی که مداد یک دیگر را می‌شکنند..؟ هر چه بود چیزی در من بر انگیخته شده بود. و من دیگر سردی آجرهای کف مهتابی را حس نمی‌کردم.

هنوز پچ پچ چند نفر که در تاریکی گاراژ به زبانی غیر از فارسی حرف می‌زدند شنیده می‌شد. و ساعت سفارت زنگ دو و ربع کم را زد. من با قلوه سنگی که پای لنگه در مهتابی بود آجر پاره‌ی پای آن لنگه‌ی دیگر را با یک ضربه‌ی محکم ولی بی‌صدا و خفه شکستم و هر سه پاره سنگ را روی هره‌ی مهتابی گذاشتم. من فاصله را سنجیدم و جایی که می‌باید انتخاب کردم. قلوه سنگ اولی را که بزرگ‌تر و سنگین‌تر بود در دست راست گرفتم و با دست چپم دو پاره آجر دیگر را آماده نگه داشتم. و در یک آن وقتی هنوز پچ پچ آن دو نفر به گوش می‌رسید هر سه تا پاره سنگ را پشت سر هم به طرف گاراژ پرتاب کردم و سریع توی رختخوابم رفتم.

وقتی پتو را روی سینه‌ام کشیدم سه ضربه‌ی مکرر اولی پر سر و صدا مثل این که از یک فلز تو خالی برخاسته باشد و دو تای دیگر آهسته‌تر از دور به گوشم رسید و وقتی که داد و هوار راننده‌ها که دست کم یک جایی از تاکسی‌شان شکسته بود بلند شد من در این فکر بودم که پس کی؟... پس کی من باید آرامشی بیابم؟!





زیره‌چی هنوز از پله‌های سر بازار بالا نرفته بود و خودش را به خیابان نرسانده بود که باز به یکی از این تفنگ به دوش‌ها برخورد و بیش‌تر ناراحت شد. تجارت‌خانه‌ای که زیره‌چی در آن کار می‌کرد همان سر بازار بود و او از تجارت‌خانه که در می‌آمد می‌خواست به تلگراف‌خانه برود و همان از در تجارت‌خانه که بیرون می‌آمد باز ناراحت شده بود. از این که نمی‌توانست حروف ماشین‌شده‌ی تلگراف را بخواند باز غصه‌اش شده بود. ولی این غصه‌اش را زود فراموش کرد و به سرباز تفنگ به دوش فکر می‌کرد که فکرش را ناراحت‌تر کرده بود.

زیره‌چی مدت‌ها بود هر وقت در کوچه و خیابان چشمش به تفنگ روی دوش یک سرباز یا ژاندارم می‌افتاد ناراحت می‌شد. و خودش هم نمی‌فهمید چرا. یعنی ناراحت که نمی شد اضطراب مخصوصی به او دست می‌داد و چندشش می‌شد. رنگش می‌پرید و چند دقیقه‌ای می‌ایستاد و یا دنبال آن سرباز یا ژاندارم چند قدم می‌رفت و بعد هم اگر واقعه‌ای اتفاق نمی‌افتاد و چیزی او را به حال خودش باز نمی‌گرداند معلوم نبود تا چه وقت به همان حال می‌ماند و به تفنگ روی دوش آن سرباز یا ژاندارم مات‌زده نگاه می‌کرد.

در این گونه مواقع زیره‌چی پس از این که به حال خود باز می‌گشت و می‌خواست دنبال کار خود برود تصمیم می‌گرفت و بعد درباره‌ی این مسأله فکر می‌کرد و سرانجام به نتیجه‌ای برسد. یعنی فکر کند که چرا هر وقت چشمش به یک تفنگ می‌افتد این طور از خود بی‌خود می‌شود؟ اضطرابی به او دست می‌دهد و دست و دلش هم می‌لرزد؟ و خودش را فراموش می‌کند. زیره‌چی می‌خواست اولاً بداند چرا این حالت به او دست می‌دهد و بعد بفهمد که اصلاً در چنین مواقعی چه طور می‌شد؟ چه حالتی به او دست می‌دهد؟ امید، انتظار، وحشت، ترس یا آرزو... و سرانجام وقتی چشمش به یک تفنگ می‌افتد چه جور می‌شود؟ چه چیزش می‌شود؟ این را می‌خواست بداند.

یک بار با یکی از رفقای خود در خیابان شاه‌آباد به یکی از همین تفنگ به دوش‌ها برخوردند. او باز بی‌اختیار شد و قدم‌هایش خود به خود آهسته گردید و مات و مبهوت به تفنگ نو براق روی دوش نظامی زل زده بود و نگاه می‌کرد. وقتی رفیقش که از او جلو افتاده بود ملتفت شد برگشت بازوی او را گرفت و با خود کشید و دوباره راهش انداخت و او خود به خود و بی این که رفیقش چیزی از او بپرسد در تفسیر این حرکت غیرعادی گفته بود:

- دیدی چه تفنگ قشنگی بود؟!

وقتی این حرف را زده بود هنوز از زیر گوش آن که تفنگ به دوش داشت دور نشده بودند و آن نظامی که خود تفنگ داشتن وادارش می‌کرد خیلی بدگمان باشد ناچار به این حرف او با بدگمانی نگریسته بود و او وقتی با رفیقش دور شده بود مدتی پاشنه‌ی پای آن‌ها را با کنجکاوی و انزجار نگریسته بود. رفیقش بعد وقتی که خواستند پایین لاله‌زار از هم جدا شوند این را برایش گفت. گفت که نظامی چه طور آن‌ها را با بدگمانی نگاه کرده بود...

زیره‌چی همان طور که از پیاده‌روی ناصرخسرو به زحمت به سمت بالا می‌رفت و از میان مردمی که شانه به شانه‌ی هم و با عجله می‌آمدند و می‌رفتند می‌گذشت به همین فکر می‌کرد. فقط در همان دقیقه‌ای که چنین برخوردهایی دست می‌داد ممکن بود عاقبت این تصمیم را عملی کند. خود او این را سرانجام فهمیده بود و روی همین اصل تصمیم گرفته بود امروز اگر چنین فرصتی دست داد از فرو رفتن در آن حالت جذبه و شوقی که فکر او را به خود مصروف می‌داشت و در فراموشی گمش می‌کرد اجتناب کند. کمی هوشیارتر باشد تا بتواند دست آخر تصمیم خود را عملی کند.

تازه به شمس‌الاماره رسیده بود که باز به یک جفت از این تفنگدارها برخورد. آن‌ها وسط خیابان بودند و او از پیاده‌رو می‌رفت. خواست به آن سمت برود ولی خیابان خیلی شلوغ بود و او ترسید. و گذشته از آن یک ردیف ماشین و اتوبوس میان او و تفنگ به دوش‌ها فاصله شدند و او ناچار از تصمیم خود منصرف گشت. و همان طور که می‌رفت دنباله‌ی افکار خود را نیز رها نمی‌کرد.

زیره‌چی وقتی بچه بود یک روز که خانه خلوت بود و او توی بساط خرده ریز عمویش می‌گشت یک سرنیزه‌ی زنگ‌زده کج مثل چاقوهای ضامن‌دار ولی خیلی بلندتر پیدا کرده بود. عمویش می‌گفتند وقتی او هنوز بچه بوده است خودش را چیزخور کرده بود و یک روز صبح نعش سیاه شده و از شکل برگشته‌ی او را پشت در بسته‌ی اتاقش یافته بودند. خود او هیچ خاطره‌ای از عمویش نداشت و عاقبت هم نفهمید که چرا خودش را چیزخور کرده بوده است. ولی از وقتی که آن سرنیزه را پیدا کرده بود نمی‌دانست چرا در فکرش هی سعی می‌کرد میان این سرنیزه کج و زنگ‌زده و چیزخور شدن عمویش رابطه‌ای پیدا کند. نمی‌دانست چرا آن اوایل هر وقت چشمش به سرنیزه‌اش می‌افتاد توی فکر عمویش می‌رفت. یادش بود در همان اوان که پدرش او را از مدرسه در آورده بود و به بازار گذاشته بود می‌خواست از پدرش بپرسد که چرا عمو خودش را با سرنیزه‌اش نکشته بوده که زودتر راحت شود و چرا خودش را چیزخور کرده بوده و از شکل انداخته است؟ ولی از ترس این که مبادا پدرش بفهمد سرنیزه‌ی عمویش را برداشته از این سؤال در گذشته بود.

زیره‌چی به قدری در افکار خود و خاطرات کودکی فرو رفته بود که ملتفت نشد از پهلوی یک جفت تفنگ به دوش دیگر رد شده است. و همان طور که از پیاده‌رو خیلی آهسته می‌گذشت در افکار خود نیز غوطه می‌خورد. دنباله‌ی افکارش داشت خیلی دراز می‌شد. هنوز به باب همایون نرسیده بود. پیاده‌رو هنوز شلوغ بود و او از فکری به فکر دیگر می‌پرید. زیره‌چی مدت‌ها بود که زن گرفته بود و حالا سه تا بچه داشت ولی هنوز سرنیزه‌ی کج عمویش را توی صندوقچه‌ی بساط خرده‌ریز خود حفظ کرده بود و هر وقت فرصت می‌کرد و زن و بچه‌اش خانه نبودند می‌رفت سر صندوق درش می‌آورد و مدتی به دسته و تیغه‌ی آن ور می‌رفت. به دقت پاکش می‌کرد که دیگر زنگ نزند.

اما امروز که ورقه‌ی تلگراف تجارت‌خانه را به تلگراف‌خانه می‌برد تا برای هند مخابره کند وقتی دید دیگر نمی‌تواند حروف لاتین را بخواند باز دلش تنگ شد. اگر هم می‌توانست مثل پیش الفبای فرنگی روی ورقه را بخواند معنی آن را نمی‌دانست.

زیره‌چی از باب همایون مدتی بود که گذشته بود و به دارالفنون چیزی نداشت. پیاده‌رو کم‌کم خلوت می‌شد و او دم به دم منتظر برخورد با یک نظامی تفنگ به دوش بود. و همان طور که می‌رفت یک بار دیگر به یاد سرنیزه‌ی کج خودش افتاد. و با این یادآوری همه‌ی خاطره‌هایش را که از سرنیزه و تفنگ و خوابی که دیده بود و نفت لامپایی که آن روز روی زمین ریخته بود و مادرش که وقتی عصر برگشته بود دعوایش کرده بود به یاد آورد. و بعد هم به خاطرش رسید که در این باره تصمیمی دارد که عاقبت باید عملی‌اش کند.

دم در دارالفنون در خلوتی پیاده‌رو سرانجام به یک نظامی برخورد. پا آهسته کرد و بی‌اعتنا دنبال نظامی راه افتاد. نظامی تفنگ سر نیزه دارش را به دوش چپش انداخته بود و دستش را به سینه‌ی قنداق تفنگ حمایل کرده بود و از توی مال روی خیابان کنار جوی آب رو به بالا می‌رفت. و آهسته بی این که توجه او را جلب کند دنبالش برود و تفنگش را درست وارسی کند و به احساسات خودش برسد.

زیره‌چی گر چه از همان اول ته دلش راضی بود نبود که کفالتش درست شود و از خدمت نظام معافش کنند با همه‌ی بدگویی‌هایی که میرزای تجارت‌خانه‌شان از زندگی سربازخانه کرده بود او باز برای زندگی سربازی خود خیال‌ها تراشیده بود ولی عاقبت از طرف تجارت‌خانه هم اقدام کرده بود و او که موقع مشمول شدنش بچه هم داشت ناچار کفیل شناخته شد و گرچه ظاهراً راضی بود ولی باز ته دلش خیلی مایل بود که چند صباحی در سربازخانه زندگی کند. او آرزو داشت از نزدیک با زندگی نظامیان آشنا شود و در کنار آن‌ها چند روزی زندگی کند و بتواند تفنگ آن‌ها را لمس کند و آن پوتین‌های سنگین را بپوشد. از ورود به زندگی نظامیان یک مقصود دیگر هم داشت. این که بتواند سرنیزه‌ی بی‌کار افتاده‌ی خودش را عاقبت به کاری بزند. آخر تا کی در صندوقچه‌اش گرد بخورد؟

نظامی تفنگ به دوش تا آخر حد کشیک خود را پیمود و برگشت. و چشمش به زیره‌چی افتاد که از پشت سر او می‌آمد. ولی چیزی ملتفت نشد. زیره‌چی دو سه قدم دیگر رفت. بعد ایستاد. کمی صبر کرد و آن وقت برگشت و دوباره پشت سر نظامی به راه افتاد. باز در فکرهای خود غوطه‌ور بود و همچنان دنبال نظامی قدم بر می‌داشت وقتی خوب آرام شد به خودش گفت «این تفنگا انقد قشنگند که آدم همین طوری دلش می‌خواد یکیش را داشته باشه» و بعد فکر کرد که چه خوب بود این تفنگ مال او بود و او می‌توانست سرنیزه‌ی کج خودش را که مدت‌ها پیش به زحمت زنگش را پاک کرده بود سر آن بزند و روی دوشش بیندازد و...

و همین طور فکر می‌کرد که نظامی تفنگ به دوش باز برگشت و این بار که او را دید شک برش داشت. کمی او را خیره خیره نگاه کرد و بعد رفت. زیره‌چی ول کن نبود. ولی دیگر این بار نمی‌شد به عجله برگشت. همان طور که نظامی باز داشت پایین می‌آمد پیاده‌رو خلوت‌تر شده بود. او صبر کرد تا نظامی دوباره به بالا برگشت و آن وقت با احتیاط نزدیک شد و دنبالش افتاد. ولی این بار با ترس و لرز دنبال نظامی افتاد. دلش می‌تپید. خیلی دلش می‌تپید و نمی‌دانست از چه می‌ترسد. ولی هنوز دو قدم دنبال نظامی نرفته بود که تفنگ روی دوش نظامی تکان خورد و نظامی یک دفعه ایستاد! روی پایش جور عجیبی چرخ خورد و زیره‌چی تا آمد بفهمد که چرا این همه فحش و ناسزا می‌دهد یک پاسبان هم از راه رسید و دوتایی او را به کلانتری بردند. زیره‌چی را چهار روز بعد آزاد کردند در حالی که او به خاطر صندوقچه‌ی بساط خرده‌ریزش بیش از همیشه مضطرب بود.

وقتی در آهنین زندان پشت سر او صدا کرد و بسته شد و او پادوی تجارت‌خانه‌اش را دید که در انتظارش ایستاده روی پیشانی‌اش از خجالت عرق نشست. در شهر مدت‌ها بود حکومت نظامی برقرار بود و می‌بایست جان و مال مردم را از هر گونه خطر احتمالی حفظ می‌کردند. زیره‌چی را هم لابد به همین علت گرفته بودند.

زیره‌چی خیلی دلش می‌خواست سؤال‌هایش را از پادوی تجارت‌خانه‌شان بپرسد. ولی خجالت می‌کشید. حتی از این که داشت هم پا راه می‌رفت خجالت می‌کشید. حس می‌کرد که کوچک‌تر از او شده است. ولی پسرک پادو گویا چیزی می‌دانست و مثل کسی که حوصله‌اش سر رفته باشد و تحمل این سکوت را نداشته باشد همان طور که پا به پای زیره‌چی می‌دوید زیر لب گفت:

- پدرسگا خونه‌تون رو هم گشتند!

و زیره‌چی بی این که بفهمد چه می‌گوید گفت:

- می‌دونم.

و آشوب دلش دو چندان شد. چه چیز را می‌دانست؟ از کجا می‌دانست.

زیره‌چی به بازار نرفت و پادوی تجارت‌خانه را به بازار روانه کرد و به او گفت که تا ظهر خودش را به بازار خواهد رساند و به عجله راه خانه‌شان را در پیش گرفت. زیره‌چی دیگر به هیچ چیزی فکر نمی‌کرد. حالا همه‌اش در فکر صندوقچه‌ی بساط خرده‌ریز خودش بود که نمی‌دانست چه بلایی به سرش آمده است. همه‌ی اسرار او از دوران کودکیش تا به حال که زن و بچه‌دار شده بود در این صندوق نهفته بود.

از کوچه و پس کوچه‌ها انداخت و با عجله خودش را به خانه رساند. در خانه همه منتظرش بودند. دیشب از تجارت‌خانه خبر داده بودند که فردا آزاد خواهد شد. و حالا همه چشم به راه دوخته بودند نشسته بودند. در باز بود و او یکسره وارد شد. از دالان پایین آمد. از بغل پسرش که نمی‌دانست از وجد و شعف چه کار کند گذشت و بی‌اعتنا به گریه‌های زنش که معلوم نبود از روی خوشحالی بود یا چیز دیگر و بی‌توجه به همه‌ی اهل خانه که یک باره دور او ریختند و سؤال‌های پی در پی شان روی لب‌ها خشک شده بود و بی این که به سلام کسی جواب دهد یک راست به طرف صندوق‌خانه رفت. همه توی اتاق دور هم جمع شده بودند و ساکت ایستاده بودند و کسی جرأت نداشت چیزی بگوید و او را از آن چه گذشته بود خبردار کند.

زیره‌چی در صندوق را به عجله و با سرو صدا به عقب انداخت. در سخت به دیوار خورد و دوباره برگشت... ولی سرنیزه نبود... در صندوق روی دست زیره‌چی فرود آمد و او دیگر چیزی نمی‌فهمید. مثل این که طاق صندوق‌خانه خراب شده و روی سر او ریخت. مثل این که یک نظامی تفنگ به دوش با قنداق تفنگش به سر او کوفت و یا مثل این که با همان سرنیزه از عقب به سر او فرو کردند و او گیج شد و همان طور که قفل در صندوقچه‌اش در دستش مانده بود روی کف صندوقچه‌اش در دستش مانده بود روی کف صندوق‌خانه بی‌هوش افتاد.





- آقای بیجاری امروز مثل این که کسلید؟!

احمدعلی‌خان بیجاری پشت میزش نشسته بود. کت خاکستری رنگی به تن داشت. قیافه‌اش گرفته بود و یک دسته از موهای جوگندمی‌اش پایین ریخته بود و به پیشانی عرق کرده‌اش چسبیده بود.

- بچه‌ام مریض است. حواسم جمع نیست.

بیجاری در جواب همکارش که برای حل یک مشکل اداری خود پیش آمده بود این طور گفت.

- چه طور آقا چش شده؟

- چه عرض کنم بایس دیفتری گرفته باشه.

- کی تاحالاست؟

- دو روزه که فهمیدم. دیروز هم دکتر برده بودمش.

- خوب! پس لابد خطر گذشته. بله؟ فکر نداره دیگه.

- نمی‌دونم. لابد گذشته. اما فکرم ناراحته. نمی‌فهمم چه کار دارم می‌کنم.

- امیدوارم فردا خبر سلامتیش رو ازتون بگیرم.

و رفت. و باز احمدعلی‌خان ماند و افکار مغشوش و اضطراب‌آورش که صبح تا حالا راحتش نمی‌گذاشت و هر لحظه از طرفی به مغزش هجوم می‌آورد. همان طور که نگاهش به دفتر دوخته شده بود ارقام ستون‌های باریک و دراز جلوی چشمش سیاهی می‌رفت. سرش گیج می‌رفت. چشم‌هایش را ناچار بست و باز در افکار خود فرو می‌رفت. روزهای دیگر وقتی وارد تالار می‌شد و پشت میز کارش می‌نشست با حواس جمع کار خود را شروع می‌کرد. ولی امروز هنوز کارش را شروع نکرده بود فکرش مغشوش بود. تازه به فکر رفقای همکارش می‌افتاد که در روزهای بیماری او در روزهای غیبت او باید کارش را میان خودشان پخش کنند و از روی اکراه و یا اگر خیلی نمک‌نشناس باشند با رضایت خاطر هر روز به خاطر کار او یک ساعات دیرتر به خانه‌های خودشان برگردند.

احمدعلی‌خان بدین گونه در افکار خود آن قدر فرو می‌رفت که گم می‌شد و کار روزانه‌ی خود را از یاد می‌برد و یا لااقلاً نمی‌توانست به دقت آن را دنبال کند. هی از خودش می‌پرسید پسرش چه طور خواهد شد؟ حتی یک بار افکارش تا مرده‌شویخانه هم رفت. هر روز در ناهار خانه سر میز غذا با هر کسی که پیش می‌آمد می‌شد درد دل کرد. ولی او کی توانسته بود با دنبال کردن این درد دل‌ها دوستی یا آشنایی پیدا کند و با کسی طرح معاشرت نزدیک‌تری بریزد؟ برای او زندگی منحصر به همین ارقام دفترها شده بود. زندگی خارج از این ارقام و اعداد برای او مثل همان لکه‌های جوهر بود که روی کاغذ بدی افتاده باشد. ناگهان به یاد همکار بیمارش افتاده بود. کجا کسی وقت داشت به عیادتش برود؟ کاملاً فراموش شده بود. این خیلی هم عادی بود.

آمد و رفت توی تالار خیلی زیاد بود. از وسط میزها که تنگ هم چیده شده بود مردم می‌آمدند و می‌رفتند. پیش‌خدمت‌های قسمت دیگر و خود کارمندان همه به عجله و تند تند می‌گذشتند و دفترهای بزرگ حساب جاری و تراز را که روی میزها باز بود و کناره‌هاشان بیرون مانده بود پس و پیش می‌کردند. این روزنامه‌فروشی که او هرگز در صدد نیامده بود بداند از کجا و از چه کسی اجازه گرفته که در محیط بانک روزنامه بفروشد امروز هم آمد و از کنار میز او رد شد. احمدعلی از کارش دست کشیده بود و به این روزنامه‌فروش مفنگی نگاه کرده بود. تاکنون این طوری توی بحر این پیرمرد و آمد و رفتنش نرفته بود. امروز چرا این طور به قیافه‌ی او، به ریخت او، دقیق شده بود؟

ناگهان تلفن تالار زنگ زد و رشته‌ی ارتباط افکار احمدعلی‌خان را با زندگی پیرمرد روزنامه‌فروش برید و او دوباره به کارش متوجه شد که خیلی عقب مانده بود و به کندی پیش می‌رفت. همان طور که نگاهش توی دفتر بود دستش را به طرف قلم برد دو سه بار آن را در اطراف دوات پایین آورد و عاقبت دوات را جست و شروع کرد به نوشتن. همکار رو به رویی احمدعلی‌خان پیش‌خدمت را صدا کرد و یک لیوان آب خواست. پیش‌خدمت آب را آورد. یک پیش‌خدمت بالای میزش ایستاد. یک دسته سندهای رنگارنگ و چک‌های کوچک و بزرگ را روی میز او گذاشت و رفت. باز او به کارش مشغول بود که ساعت دیواری تالار، زنگ نه و نیم را زد. یکی دو نفر ساعت‌هاشان را در آوردند و میزان کردند. اصلاً حواس او امروز درست پرت بود و همه‌اش دیگران را می‌پایید. احمدعلی‌خان یک بار دیگر به ساعت نگاه کرد که چند دقیقه از نه و نیم گذشته بود و باز به این صرافت افتاد که کار امروزش خیلی عقب مانده است. امیدوار بود که ساعت ده کار اولش را تمام کند. کار همکار بیمارش نیز معمولاً روزی دو ساعت از وقت او را می‌گرفت. با خود گفت: «ترازو چه کنم؟»

به این فکر افتاده بود. امروز ۱۵ ماه است و او می‌بایست حساب پانزده روزی خود را واریز کند و یک بار همه‌ی دفترها و حساب‌ها را با هم تطبیق کند و تراز بدهد. این بد بود.

این کار امروزش را زیاد می‌کرد. احمد‌علی‌خان توی افکار خود غوطه‌ور بود که ناگهان تلفن میز رئیس زنگ زد. سر و صدای زنگ تلفن مثل یک دیوار سنگین جلوی افکار او افتاد و او باز فراموش کرد که به چه می‌اندیشیده است. میز او تا میز رئیس پانزده قدم فاصله داشت و او در میان حواس‌پرتی‌های خود این جمله رو خیلی واضح و روشن شنید که رئیس در جواب تلفن‌کننده می‌گفت: «نه تشریف ندارند...بله...» او فکر کرد شاید رئیس حسابداری را می‌گفت که با هم خیلی رفیق بودند.

یک پیشخدمت از کنار میزش گذشت. دامن کتش به گوشه‌ی دفتر بزرگ روزنامه گرفت و دفتر روی میز تکان داد. و فکر احمدعلی باز به جای دیگری متوجه شد. دفتر اول را بست و دفتر دوم را باز کرد و مشغول شد. و همان طوری که دستش ارقام دفتر حساب جاری را توی این دفتر دیگر وارد می‌کرد مغزش نیز به کار خود مشغول بود و برای خودش فکر می‌کرد دنبال خیالات واهی می‌رفت.

سرش درد گرفته بود و دنگ دنگ می‌کوبید. حتی از کارش هم باز مانده بود. دستش با قلم روی دفتر آمده بود و چشمش از وسط شیشه‌ی پنجره توی آبی روشن آسمان نزدیک ظهر هی عمیق‌تر فرو می‌رفت. یک پیش‌خدمت ناشناس از کنار میز احمدعلی‌خان گذشت. از میان میزهای دیگر هم رد شد و جلوی میز رئیس ایستاد و کاغذی به دستش داد. هر زمان که نامه‌ی رسمی و بخشنامه‌ای خطاب به این قسمت می‌رسید رئیس سرپا می‌ایستاد و نامه را بلند بلند می‌خواند و کارمندان تالار را از مفاد آن مطلع می‌ساخت.

رئیس پی از یک بار نامه را از بالا تا پایین نگاه کرد بلند شد و همان طور که پشت میزش ایستاده بود سرفه‌ای کرد و آماده شد که بخشنامه را بخواند. در این موقع احمدعلی‌خان دست پاچه شد. مثل این که پیش خدمت خبر بدی آورده باشد. مثل این که خبر مرگ پسرش را آورده باشد. یا نه اقلاً خبر مرگ همکار بیمار جوان او را آورده باشد. قلمش را روی میز رها کرده بود و روی صندلی‌اش نیم‌خیز شده بود و به انتظار مانده بود. رئیس شروع کرد: «بنا به پیشنهاد دایره‌ی بازرسی...» و احمدعلی‌خان آسوده شد. بقیه را گوش نداد و خودش را روی صندلی‌اش رها کرد. صدایی از صندلی برخاست همه‌ی کارمندان را متوجه کرد و رئیس یک دم از خواندن دست کشید و به این حرکت او با تعجب و نفرت نگریست.

احمدعلی‌خان دوباره قلم را برداشت و به کار خود ادامه داد. ساعات ناهاری بانک زنگ یک ربع بعد از ظهر را نواخته بود و طنین صدای آن هنوز در فضا موج می‌زد که احمدعلی‌خان وارد ناهارخوری شد. میزها کم‌تر خالی بود و احمدعلی‌خان که نمی‌توانست سر میز این جوانان شوخ که با خانم‌های ماشین‌نویس قهقهه می‌خندیدند بنشیند و سر خر شود. همان طور سر پا وایستاده بود و چشمانش به دنبال یک آشنا می‌گشت که ناگهان چشمش سر یک میز ایستاد. همکار رو به رویی او که سینه‌درد داشت با دو نفر از دوستانش روی یک میز نشسته بودند. میز آن‌ها یک جای خالی داشت. به میز نزدیک شد سلام و احوالپرسی کردند و احمدعلی‌خان نشست و بلیت غذای خود را روی میز گذاشت. رفیق هم اتاق او که سینه‌درد داشت آن دو نفر دیگر را معرفی کرد آقای خوش‌حساب از دفتر ارز و آقای ذوالقعده از دایره‌ی بروات.

و احمد علی خان همان طور برای آن دو نفر سری تکان می‌داد نفهمید چرا توی دلش خندید و نام ذوالقعده را به مسخره گرفت و دو سه بار در ذهنش تکرار کرد. پیش‌خدمت آمد و بلیت غذای احمدعلی‌خان را گرفت. قهقهه‌ی یک دسته از کارمندان جوان از ته تالار بلند شد و در فضا پیچید. پیرمردها با آه حسرت به آن سمت نگاه می‌کردند. رفیق احمدعلی‌خان که سینه‌اش درد می‌کرد لای دستمالش سرفه کرد و گفت:

- می‌بینید؟ راستی جوونی هم دوره‌ی عزیزیه...

و باز سرفه‌اش گرفت و جمله‌اش ناتمام ماند. خوش‌حساب که جوان‌تر از همه‌ی رفقایش بود بالای لقمه‌اش چند جرعه آب نوشید و گفت:

- مثل این که خودشون یه پیرمرد هشتاد ساله‌اند.

احمد علی خان به کمک رفیق هم‌اتاقش رفت:

- چه فرقی می‌کنه؟ چه پنجاه سال چه هشتاد سال. وقتی آدم بنیه‌اش تمام شد تمام شده دیگه. البته ایشون که نه. من خودمو عرض می‌کنم.

ذوالقعده که تا به حال غذایش را می‌خورد چنگالش را زمین گذاشت دهانش را با دستمال پاک کرد و گفت:

- بله خیلی خوشحالند. تو این مملکت خوشحالی از سر نفهمیه. آدم هر چه احمق‌تر باشه خوشحال‌تره.

این قضاوت خشک و تند ذوالقعده همه را ناراحت کرد. بعد او افزود:

- من نظر بدی که ندارم. اغلب‌شون رفقای خود من‌اند. ولی بذارین کار بانک دو سال دیگه رمق‌شونو بکشه آن وقت نشونتون می‌دم چه می‌شند.

احمدعلی‌خان از فکرش این طور گذشت: «راست می‌گه دوسال دیگه از روزنامه‌فروش اتاق ما هم مفنگی‌تر خواهند شد.» بعد احمد علی رو به دوستش کرد و گفت:

- راستی سینه‌ی شما چه طوره؟

- هیچ چی. همین طوری درد می‌کنه. هر چه هم حب و شربت بوده خورده‌ام.

و احمدعلی‌خان دوباره پرسید:

- نفهمیدید آخر رفیق هم‌اتاق‌مون چشه؟

- نه ولی کی بود می‌گفت سل استخوانی داره.

آنها کلی با هم گپ زدند تا این‌که وقت ناهار تمام شد. عاقبت خوش‌حساب بلند شد. ذوالقعده هم دستمالش را توی جیبش گذاشت و دنبال او راه افتاد و حالا احمدعلی‌خان و رفیق هم اتاقش پا به پای هم دنبال آن‌ها می‌آمدند و هر کدام به زندگی سرد و تاریک خودشان فکر می‌کردند. احمدعلی‌خان فکر می‌کرد که سرتاسر زندگی‌اش مثل غذا سرد بود و دل آدم را می‌زد. و بعد که پایش را روی پلکان گذاشت سنگینی بدن خود را حس کرد که بیش از روزهای دیگر بود. مثل این که هیکلش خیلی سنگین‌تر از روزهای دیگر شده بود.

ساعت لنگردار زنگ پنج بعد از ظهر را هم زد و احمدعلی‌خان هنوز یک ریال و بیست و پنج دینار اختلاف حساب آخری دفترهای خود را پیدا نکرده بود. از همه بدتر این بود که صبح تا به حال از پسرش خبری نداشت. دو سه بار به دواخانه‌ی نزدیک منزل‌شان تلفن کرده بود و سراغ زنش را گرفته بود. ولی اگر زنش به دواخانه آمده بود که برای او تا به حال تلفن کرده بود. یک بار دیگر کوشید حواس‌پرتی‌های خود را به دور بریزد و کارش را دنبال کند. چک‌ها و اسنادی را که بعد از ظهر وارد دفترهای حساب جاری کرده بود پیش‌خدمت‌ها برده بودند و او از شرشان راحت شده بود.

دفترها را یک بار دیگر روی هم چید و دوباره شروع کرد به تطبیق ارقام آن‌ها. خوبیش این بود که باز کار او زحمت زیادی نداشت. همین طور مشغول انجام کارهایش بود که ساعت زنگ شش را زد. احمدعلی‌خان به وحشت افتاد. او با خود فکر کرد و دید که تا ساعت هشت کار دارد. تازه ساعت هشت می‌توانست به خانه برود و از حال فرزند مریضش خبر بگیرد.

چرا تا به حال زنش خبری نداده بود؟ و او را این طور ناراحت گذاشته بود؟ ته دلش حتم داشت که تا حالا اتفاق بدی نیفتاده. او در افکار فرزند مریضش بود که ساعت زنگ شش و نیم را زد. راستی داره شب می‌شه. حالا به جز احمدعلی‌خان دو نفر دیگر در تالار بودند. او مدام کابوس‌های وحشتناکی می‌دید. بلند شد و در تالار مشغول قدم زدن شد و همین طور مات کار کردن همکارش شده بود و در افکار خود غوطه‌ور بود. بیرون هم هوا تاریک شده بود. نسیم ملایمی وزید و با خود دود دم حمام را تا ته حلق احمدعلی‌خان فرو برد.

ساعت زنگ هفت و ربع را زد. و بیرون تاریک تاریک شده بود. و احمدعلی‌خان به جست و جوی اختلاف حساب پنج شش صفحه‌ی دیگر دفتر را ورق زده بود که تلفن زنگ زد بی این که عجله کند قلم را روی میز گذاشت و رفت گوشی را برداشت. همان طور ایستاده گوشی را در دست گرفته بود و با طرف صحبت می‌کرد.

- بله این جاست. حساب جاری بانک بیجاری خود منم... کی؟ زن من؟...

و به پته پته افتاد.

- هان!... بگو. بگو خودمم.. بگو..

- ....

و گوشی از دست احمدعلی‌خان رها شد و به لب میز خورد. دست‌های او از دو طرف افتاد و سرش بی‌هیچ صدایی روی سینه‌اش خم شد. همکار او که ته تالار روی میز خود خم شده بود به صدای افتادن گوشی از جا پرید و خود را به میز رئیس رساند. گوشی هنوز قرقر می‌کرد. گوشی را گرفت. و بعد از چند ثانیه گوش دادن قیافه‌اش درهم فرو رفت. اشک توی چشم‌هایش پر شد و از لای دندان‌هایش که به هم فشرده می‌شد توی گوشی گفت:

- آخه خانم! خبر بد رو که این طور برای آدم نمی‌فرستند...





در پاسگاه مرز زیاد معطلم نکردند. تذکره‌ام را بازرسی کردند. عکسش را با قیافه‌ام تطبیق نمودند؛ ورقه‌ی آبله‌کوبی‌ام را که همان روز صبح در خرمشهر، به دو تومان گرفته بودم، دیدند و اجازه‌ی ورود دادند. شرطه‌ای (پاسبانی) پیش دوید. چمدانم را برداشت و جلو افتاد. از پاسگاه تا لب شط چندان فاصله‌ای نبود. بلم‌های دراز و نوک برگشته، با عرب‌های چفیه بسته و چوب به دست، کنار شط صف کشیده بودند و عربی بلغور می‌کردند. یکی از آن میان پیش آمد، با پاسبان مرز نجوایی کرد. چمدان را از او گرفت. گذاشت توی بلم. ما هر دو تا را جا داد، ولی راه نیفتاد. چهار نفر دیگر را هم سوار کرد؛ یک زن روبند بسته ولی چالاک؛ یک پاسبان دیگر و دو تا پیرمرد. و بعد راه افتادیم.

من اولین بار بود که روی آب در قایقی می‌نشستم. شنیده بودم که روی آب، حال آدم به هم می‌خورد، ولی به خود اطمینان داشتم. یکی دو بار وقتی پای یک نفت‌کش دود کله دور می‌زدیم سرم گیج می‌رفت. هوا خیلی گرم بود. مه تا ته گلوی آدم فرو می‌رفت و مزه‌ای ترشیده داشت. چیزی به ظهر نمانده بود. صبح از خرمشهر با یک تاکسی، با هزار چک و چانه، به بیست تومان، راه افتاده بودم. و وقتی به پاسگاه مرز عراق وارد شدم، نیم ساعت به ظهر داشتیم. رفقای راه از تهران تا اهوازم، که همان توی قطار با هم آشنا شده بودیم، هر چه اصرار کرده بودند، حاضر نشده بودم بمانم و عصر به اتفاق آن‌ها، با قایق دوازده نفری شیخ عبود حرکت کنم. پیش خودم فکر کرده بودم که: «چرا؟ من که تذکر دارم، چرا کارمو عقب بندازم؟ اونم با یه عده قاچاقچی، اونم شبونه و دزدکی از مرز رد شم؟»

ماشینی که مرا از خرمشهر تا پاسگاه اول مرز عراق آورده بود، پنج نفر دیگر را هم سوار کرده بود و من اول خیال کردم از آن‌ها هم یک چنین پولی گرفته است. سه نفر عرب شهری و دو تا سرباز لب برگشته و دماغ پهن استرالیایی، با صورت‌های مسی رنگ و چانه‌های مربع‌شان. ولی شوفر قسم می‌خورد که این سه نفر عرب، صاحب ماشین هستند و اصلا پول نمی‌دهند. و: «اینام که هلو جونی‌اند، چه می‌فهمند پول کدومه. مام دیگه مجبوریم ببریم‌شون» یکی از سربازها دور کلاه آفتاب‌گردان خود را نقاشی کرده بود. و هر چه دلش خواسته بود، روی آن کشیده بود. یک جا دسته گل، جای دیگر یک صلیب دم بریده و پت و پهن، و یک طرف دیگر دو تا دل که یک تیر از وسط هر دوی آن‌ها رد شده بود و از سر و دمش خون می‌چکید، و یک جای دیگر هم کلمه «ملبورن» را که زیاد هم تمیز نوشته نشده بود، توانستم بخوانم.

فارسی‌ای که شوفر به آن حرف می‌زد، غلیظ بود و من توی دلم به او خندیدم. و از این‌که برای دو قدم راه بیست تومان اضافه داده بودم چیزی به دل نگرفتم. اما وقتی فهمیدم که هیجده تومان سرم کلاه گذاشته‌اند، خیلی دلم سوخت. راننده‌ی قایق دامن قبای خود را به کمربند باریک چرمی خود بسته بود، چوب بلندش را به ته شط بند می‌کرد و به روی آن فشار می‌آورد و قایق را به جلو می‌راند. آن جا هم که شط گود می‌شد و دیگر چوب بلند او به ته آن نمی‌رسید، از تنه قایق‌های لنگر انداخته‌ی بزرگ استفاده می‌کرد و پاروها، تا وقتی که پیاده شدیم، مثل دو تا کنده هیزم باریک و بی‌مصرف، ته قایق افتاده بود.

صدای بمی که از یک آواز دسته‌جمعی می‌آمد کم کم نزدیک می‌شد. صدا از میان قایق بادبانی بزرگی بود که پیش روی ما، تازه از میان مه پیدا شده بود و اعراب به همراه سرود دسته‌جمعی خود لنگر آن را با دست بر می‌گرفتند. عرض شط را در نیم ساعت پیمودیم. لنگرگاه عشار خیلی شلوغ بود. و من تا آمدم به خودم بیایم و دنبال چمدان بگردم، دیگر مسافران پیاده شده بودند و نفهمیدم به عنوان کرایه چقدر در دست قایقران گذاشتند. چالاکی عجیبی که از خود نشان دادند، برای من که گول پیراهن‌های بلند و عباهای دست و پاگیرشان را خورده بودم باور نکردنی بود. از من نیم دینار خواست. قیمت دینار را می‌دانستم. ولی زود یادم افتاد که پولم را تبدیل نکرده‌ام:

- چی؟ نیم دینار؟... من که دینار ندارم.

- پس چهار تومان بده.

کمی آسوده شدم. نیم دینار هفت تومان و خرده‌ای بود، ولی باز هم چرا چهار تومان؟ نگاهی به اطراف کردم. فقط نگاه مضطرب پسرک ژنده‌پوشی که روی سکو ایستاده بود و پیاده شدن ما را تماشا می‌کرد، به نگاه کمک خواه من جواب می‌داد. پاسبان مرز روی سکو معطل بود. با چشم اشاره‌ای به او کردم. او مخالفتی نداشت. چهار تومان دادم و از قایق پیاده شدم که دنبال پاسبان به راه بیفتم. همان پسرک جلو دوید.

- آقا جیگاره نمی‌خواهین؟

من اول گمان کردم او هم مثل دیگران جیب کوچک و پاره پاره شلوار کوتاهش را برای لخت کردن من آماده می‌کند. و به همین جهت با دیدن قیافه‌ی خارجی من که نه چفیه عگال داشتم و نه دشداشه پوشیده بودم، این طور از جا پرید و حساب جیگارهایی را که صبح تا به حال فروخته بود، ول کرد. ولی نگاه مضطربش و فارسی شیرینش که در گوش من، مثل زنگ صدا کرد، مرا از اشتباه در آورد. حتی یادم است که وقتی اسکناس‌ها را به قایق‌ران می‌دادم، عصبانی شد و دندان‌هایش را طوری روی هم فشرد که عضلات روی گونه‌هایش برآمدگی پیدا کرد. مثل این که می‌خواست چیزی هم بگوید ولی پاسبان مرز، نگاه خیره‌اش را به او انداخت و او که لابد ترسیده بود، به همین اکتفا کرد که جلوتر بیاید و بگوید:

- آقا جیگاره نمی‌خواهین؟

از جلویش داشتم می‌گذشتم که جوابش دادم:

- حالا نه.

- حالا نه؟

جوابم را درک نکرده بود. برای این که حالیش بشود، همان طور که دنبال پاسبان می‌رفتم، گفتم:

- از گمرک که در اومدم...

پسرک فهمید. من هنوز سیگار نمی‌کشیدم. ولی دست کم با او که حرف می‌توانستم بزنم. از جلویش که رد می‌شدم به خنده‌ای که روی گونه‌های او گودی می‌انداخت، با لبخندی پاسخ دادم و همان طور که می‌رفتم به فکر او فرو رفته بودم.

پسرک سر برهنه‌ای بود که فقط یک پیراهن بی‌آستین پاره و چرک به تن داشت، با یک شلوار کوتاه خاکی رنگ نظامی. روزهای جنگ بود و از در و دیوار گرفته تا سیگاری که مردم می‌کشیدند، همه چیز رنگ جنگ را داشت و بوی سربازهای آمریکایی را می‌داد. پسرک شاید دوازده ساله بود. موهای سیاهش توی صورتش ریخته بود و صورتش پاک بود. بند جعبه‌اش را به گردنش آویخته بود و جعبه را روی شکمش با یک دست نگه داشته بود؛ و دست چپش توی جیب شلوار کوتاهش بود. کنده‌های زانویش کبره بسته بود و من حتم داشتم که دیگر پاهای برهنه‌اش، روی آسفالت داغ یک بعد از ظهر خیابان‌های بصره از گرما سوزشی حس نمی‌کند. تا به اداره گمرک که رسیدیم من دو سه بار دیگر به پشت سرم نگاه کردم و او را دیدم که پا به پای ما، ولی دورادور، می‌آمد و مرا می‌پایید. بار سوم که برگشتم، وقتی بود که از در باغ اداره گمرک داشتیم تو می‌رفتیم، خنده‌ای به هم کردیم و من سرم را برگرداندم و توی باغ رفتم.

بالای در اداره با خط ثلث و بر آمده‌ای نوشته بود: الگمارک و المکوس. گمارک را زود فهمیدم که چیست. ولی هر چه فکر کردم نتوانستم بفهمم المکوس یعنی چه؟ مجوس؟... مقوس؟... مغوص؟... هیچ کدام معنی نمی‌داد. حتماً این هم لغتی بود مترادف با گمارک و همین معنی‌ها را می‌بایست داشته باشد. ولی آن وقت، من با آن‌چه از عربی می‌دانستم، هر چه کردم، نتوانستم چیزی درک کنم.

وقتی پیش‌خدمت، چمدانم را از دستم در آورد رشته‌ی افکارم بریده شد. تازه داشتم در ریشه «م.ک.س» دنبال معنای المکوس می‌گشتم که توی اتاق راهنمایی‌ام کردند. روی دیوار چپش دری به اتاق دیگر باز می‌شد و اتاق خلوت بود. روی میز بلند و دراز و سیاهی که طرف راست بود، چمدانم را باز کردند و شروع کردند به وارسی. من که چیزی نداشتم. مطمئن بودم که کارم زود تمام خواهد شد. ولی در گمرک‌خانه‌ها از میان بساط شما، همیشه می‌توانند چیزی گیر بیاورند که طبق یکی از مواد اساسنامه طومارمانند گمرکی، ورود یا خروجش ممنوع باشد. از میان بساط سفر من هم عاقبت چیزی پیدا کردند. هفت جلد کتاب فارسی که می‌بایست به وسیله‌ی اداره الگمارک و المکوس برای وزارة انطباعات بغداد فرستاده شود تا دایرة النشر و الدعایه صلاحیت ورودشان را تشخیص بدهد. و در صورت مجاز بودن، در همان جا به من رد کنند. بیست و چهار قالب صابون رخت‌شویی که شنیده بودم در عراق گیر نمی‌آید. یک دوربین کوچک عکاسی و دو قواره ندوخته شش زرعی کرباسی قم، که خلعت پدر و مادرم بود که با خودم می‌بردم که در آب فرات تبرکشان کنم و بعد هم در حرم کربلا و نجف، طوافشان بدهم و برگردانم. از بساط سفر من، ورود همین چند قلم ممنوع تشخیص داده شد.

اول زیاد جدی نگرفتم. خیال می‌کردم پاپوش می‌دوزند که تلکه‌ام کنند. و خونسرد بودم. ولی فصل زیارتی نبود که سرشان شلوغ باشد و کورمال کورمال، بساط سفر مردم را از زیر دست رد کنند. وسط تابستان بود و مغز کسی را داغ نکرده بودند که در آن گرمای کشنده‌ی عراق به زیارت برود. مأمور پیری که چمدانم را می‌گشت و خیلی پرحرف بود، با آن که کنار دستش ایستاده بود و جوانکی نونوار و تازه از مدرسه درآمده، چیزهایی به عربی گفت که من نفهمیدم. یواش حرف می‌زدند. اگر بلند می‌گفتند، ممکن بود چیزی درک کنم. ولی از همه‌ی حرف زدن آهسته‌شان، من فقط توانستم بالا و پایین رفتن برجستنگی زیر گلویشان را ببینم. راجع به ممنوع بودن ورود این اجناس، هم با من چیزی نگفتند. و من از این که آن‌ها را از میان بساط چمدانم جدا کردند و چیزی نگفتند فهمیدم که قضیه از چه قرار است.

وارسی تمام شد، دیگر بساطم را توی چمدانم گذاشتند و آن را بستند و کناری گذاشتند. حالا از حرف‌هایی که می‌زدند، من کم و بیش درک کردم که چه می‌گویند. دیگر در گوشی حرف نمی‌زدند. خیال می‌کنم سر حقوق گمرک کرباس اختلاف نظر پیدا کرده بودند. می‌دانستند از صابون چه قدر باید گمرک گرفت. دوربین که اصلاً اجازه‌ی ورود نداشت. و همان پیرمرد که چمدانم را باز می‌کرد و من گمان می‌کردم فارسی نمی‌داند، مرا به کناری کشید و یواش در گوشم گفت که حاضر است آن را بیست تومان بخرد. داستان کتاب‌ها که روشن بود. ولی کرباس‌ها خیلی به زحمتشان انداخته بود. در میان کلماتی که می‌گفتند، مدام یک کلمه‌ی عربی را تکرار می‌کردند و من بعد فهمیدم که از تعرفه‌ی گمرکی صحبت می‌کردند. مدتی دنبال آن چه می‌خواستند، گشتند و دست آخر آن چه را که می‌خواستند، یافتند.

هوا گرم گرم بود و من از عرق خیس شده بودم. کم کم خونسردی‌ام را از دست می‌دادم. از ظهر خیلی می‌گذشت. و من تشنه هم شده بودم. پیرمردی که چمدان مرا گشته بود، با من بیرون آمد و دم در باغ اداره‌ی الگمارک و المکوس راه بازار را به من نشان داد. دیگر فارسی حرف می‌زد و من وقتی می‌خواستم به طرف بازار صراف‌ها راه بیفتم، باز به خاطرم آورد که حاضر است دوربین را به بیست تومان بخرد. من خنده ای توی صورتش انداختم و راه افتادم. خودم هم نمی‌توانستم درک کنم که به فارسی آب نکشیده‌اش خندیده بودم یا طمع دندان تیز کرده‌اش را مسخره کرده بودم.

عبور و مرور بند آمده بود. از آسفالت خیابان آتش بر می‌خاست. و بوی برگ‌های آفتاب خورده‌ی درخت‌های باغ اداره‌ی گمرک، هنوز توی دماغم بود. و من سخت تشنه‌ام بود. کنار پیاده رو، به همان سمت که نشان داده بود، راه افتادم. حس می‌کردم که حدقه‌ی چشم‌هایم گشاد شده است و مثل این که چیزی از عقب، به تخم چشم‌هایم فشار می‌آورد و حالا است که تخم چشم‌هایم بیرون خواهد آمد، کلاه نداشتم و یخه‌ام باز بود. دستمالم را نمی‌دانم چه کار کرده بودم. و تشنگی داشت مرا می‌کشت.

- آقا...آهای آقا...

یک باره به یاد پسرک جیگاره‌فروش لب شط افتادم. و برگشتم. پاهایش برهنه بود و جعبه‌ی سیگارش را روی سینه‌اش بالا گرفته بود و به طرف من می‌دوید.

- آها... من گفتم دیگه رفته‌ای.

- کی بیرون اومدید که من ندیدمتون؟ لابد می‌رین بازار صرافا؟

- آره مگه منتظرم بودی؟

- پس چی؟!

من از شادی همه چیز یادم رفت. دیگر نه تشنه‌ام بود و نه هوا گرم بود. و نه عصبانی بودم. مثل این که آفتاب هم زیر ابرها رفته بود. می‌خواستم پسرک را ببوسم. پیش از آن، فقط یکی دوبار به همراه پدرم به قم و قزوین رفته بودم و این اولین سفر دور و درازم بود. اولین بار بود که تنها سفر می‌کردم. توی ماشین هم که از خرمشهر به بصره می‌آمدم، آن سه نفر مسافر همه‌اش با شوفر عربی حرف می‌زدند. و فقط من و آن دو سه نفر سرباز استرالیایی ساکت بودیم. از سرو روی من می‌بارید که کجاییم. و همه می‌داننستند که برای چه به بازار آمده‌ام. هر یک از دکان‌دارها دعوتم کردند که با او معامله کنم. چند نفر هم عبدالله را به نام وولک صدا کردند.

ولی عبدالله توجهی به آن‌ها نداشت و می‌گفت دوستی دارد که کلیمی هم نیست و ارزان‌تر از آن‌های دیگر هم حساب می‌کند. در قیافه‌ی هیچ یک از دکان‌دارها من نمی‌توانستم نشانه‌ای از کلیمی بودن ببینم. ولی عبدالله اصرار داشت که همه‌ی صراف‌ها جهودند. آن یکی هم که با او معامله کردیم دینار را به سیزده تومان پنج ریال فروخت، با آن‌های دیگر چندان فرقی نداشت. جوانکی بود خپله و سفید، که به یک مازندرانی پخمه بیشتر شباهت داشت تا به یک صراف عرب بازار بصره، تند تند فارسی حرف می‌زد. و من در دلم می‌خندیدم و او اصرار داشت که اگر باز هم پول دارم پیش او تبدیل کنم و نیز اصرار می‌کرد که در بغداد تاجر طرف معامله‌ی او را پیدا کنم، که حتماً ارزان‌تر حساب خواهد کرد. و پشت سر هم نشانی‌اش را می‌داد. همه‌ی دارایی من هشتاد و شش تومان بود و او البته که نمی‌توانست باور کند، همه‌ی عراق را با همین پول بتوانم بگردم. شش دینار اسکناس را توی کیف بغلی‌ام گذاشتم و پانزده تا سکه‌ی چهار فلسی و ده فلسی که به من داد جیبم را پر کرد، و وقتی بر می‌گشتیم عبدالله خوشحال بود که در هر دینار، دو فلس و نیم بیش تر از دیگران به من داده است. وقتی کارمان تمام شد و برگشتیم در راه، آن چه را که به خاطر داشتم عاقبت به زبان آوردم:

- ببینم عبدالله، دلت نمی‌خواد برگردی؟

- برگردم؟ کجا؟ آهاه! چرا. چرا نمی‌خواد؟!

- می‌آی با من بریم؟

حرکتی از روی دست پاچگی کرد. مثل این که می‌خواست همان دم، جعبه‌ی جیگاره‌اش را کنار بگذارد و با من راه بیفتد و گفت:

- چرا نیام؟!

- حالا که نه. من حالا می‌رم دیوانیه و بغداد. شاید هم دیگه از این راه برنگشتم. اما اگه برگشتم، می‌آی با من بریم؟

- با شما هر جا که بگین می‌آم.

ولی دیگر خطوط صورتش آویخته شده بود. شکسته شده بود و حس کردم که از گفته‌های من، دلش چندان آب نمی‌خورد.

خیلی حرف‌های دیگر زدیم و من دم اداره‌ی گمرک که رسیدیم، یادم افتاد که ناهار نخورده‌ام. به عبدالله گفتم.گفت که این طرف‌ها مهمان‌خانه‌ای نیست و همان توی بازار باید به فکر می‌افتادیم. از ناهار خوردن درگذشتم و با خودم قرار گذاشتم که همان در ایستگاه که باید بلیت بخرم و یا توی قطار چیزی خواهم خورد. حالا ساعت از سه و نیم هم گذشته بود و من در بساط سفرم یک گرمک داشتم که از اهواز گرفته بودم و تا به حال پاره‌اش نکرده بودم و سفره‌ی راهم نیز هنوز چیزهایی داشت. به عبدالله گفتم همان جا منتظرم باشد تا کار گمرک را تمام کنم و دوباره برگردم. او همان دم در اداره پلکید که من تو رفتم و دستم را جیبم گذاشته بودم که سکه‌های چهار فلسی و ده فلسی توی آن صدا می‌کرد و کت تابستانی‌ام را سنگین کرده بود.

اداره‌ی گمرک خلوت‌تر از صبح شده بود. خلوت‌تر از وقتی که من از اداره بیرون رفتم. ولی آن پیرمرد و آن جوان نونوار و تازه از مدرسه درآمده، هنوز پشت میز سیاه دراز بلند ایستاده بودند، و باهم عربی بلغور می‌کردند. پیرمرد وقتی مرا دید لبخندی زد و من همچه که خواستم به لبخند او جوابی بدهم، چشمم به آن جوانک افتاد که اخم‌هایش را توی هم کرده بود و خودش را گرفته بود. دیگر به خنده‌ی پیرمرد هم جواب ندادم. نیم دینار برای خرج پست کتاب‌های ممنوع، و یک دینار و دویست و پنجاه فلس هم برای حق گمرک، دو قواره کرباس آب ندیده و چهارده قالب صابونی که به عراق برده بودم، دادم. اسکناس‌ها را ندادم. روی میز پرتاب کردم. ولی آن جوان تازه از مدرسه درآمده هنوز حاضر نبود صورت حساب را به دستم بدهد. باز دهانم خشک شد و عرق کردم. دندان‌هایم را روی هم فشردم. خواستم خودم را نگه دارم. ولی فایده نداشت.

- دیگه چرا؟... پدر سگا!

و فحشم را چنان با خشم و نفرت به صورت جوانک پرتاب کردم که آن را فهمید و نزدیک بود روی پیش‌خوان بپرد و با مشتش که اوراق صورت‌حساب را در آن مچاله کرده بود، توی سر من بزند. پیرمرد پادرمیانی کرد و مرا به کناری کشید. صورتم داغ شده بود و می‌دانستم که رگ‌های گردنم برآمده است. جوانک به عربی زیر لب چیزی گفت. می‌دانستم که فحش می‌دهد. ولی به روی خودم نیاوردم. و فقط در درون خود می‌سوختم. عذاب می‌کشیدم. پیرمرد، وقتی آرام‌تر شد، به عربی چیزی به جوانک گفت و او را ساکت کرد و در گوش من گفت:

- همه‌اش نیم دینار می‌خواد. خیلی کم...

دیگر به فارسی آب نکشیده‌اش خنده‌ام نگرفت. می‌خواستم فریاد بکشم. می‌خواستم همه‌ی اهل اداره و اهل شهر را به دادخواهی بطلبم. چرا، چرا نیم دینار رشوه بدهم؟ در همه‌ی زندگی‌ام تا آن وقت نه پا به کلانتری گذاشته بودم و نه با کسی در افتاده بودم؛ ولی این جوانک نیم دینار از من رشوه می‌خواست. از من که فقط شش دینار دارایی‌ام بود. همین طور که این‌ها را می‌گفتم، فحش می‌دادم. مثل ریگ فحش می‌دادم. فحش‌هایی که آن‌ها نمی‌فهمیدند و من از این مطلب خوشحال بودم. ولی صدایم کم کم کوتاه شد. به فکر افتادم. مثل این که سرتاسر اداره را وبا زده بود. و بیرون از در اتاقی که ما در آن جنجال به پا کرده بودیم، هیچ خبری نبود. هیچ صدایی نبود. همه رفته بودند. حتی صدای پای مستخدمی که برای فردا صبح، راهروها را جارو بکشد، شنیده نمی‌شد. فریاد کشیدن هم فایده نداشت. خشم و نفرتم را فرو بردم و با لحنی که سعی می‌کردم آرام باشد و نلرزد، از پیرمرد پرسیدم:

- آخه چرا نیم دینار؟ بی‌انصاف؟

- آخه کوموره هم آزاد می‌شه...

دوربین را می‌گفت و من یک باره به صرافت افتادم، به صرافت این افتادم که قرار بود دوربینم را اجازه‌ی عبور ندهند... دیگر جای فکر کردن نبود یک اسکناس دیگر با دو تا فحش روی میز انداختم. از چهار بعد از ظهر هم گذشت. حس می‌کردم که دلم کم کم دارد درد می‌گیرد. دهانم خشک خشک شده بود، و قطار ساعت پنج حرکت می‌کرد. وقتی از بازار صراف‌ها برگشتم، دیده بودم که تاکسی‌ها کجا می‌ایستند و شنیده بودم که شاگرد یک تاکسی فریاد می‌کشید «المعگل...المعگل...» هیچ به فکر عبدالله نیفتادم. مثل این که همه چیز فراموشم شده بود. حالا هم هر چه فکر می‌کنم، نمی‌توانم دریابم که چرا این طور به فراموشی دچار شده بودم. به عجله دویدم و آن چه فحش در ذهن داشتم، زیر لب نشخوار می‌کردم. نثار هرچه گمرکچی بود، می‌کردم. وقت می‌گذشت و من می‌دانستم که برای گرفتن بلیت پیش از این‌ها باید به فکر می‌افتادم.

بساط سفرم چیزی نبود. هوا گرم بود و من از زیر سقف بلند بازار هم که می‌گذشتم، گرمای عصر بصره را حس می‌کردم. سر دیوار بلند اطراف کوچه‌ها، به هم نزدیک شده بود و هوای گرم بعد از ظهر بصره را در پایین، در همان فضایی که من به تندی از میانش می‌گذشتم، می‌فشرد. عرق از سر و رویم می‌ریخت و انگشت‌هایم که دسته‌ی چمدان را می‌فشرد، درد گرفته بود. و یک ریز زیر لب فحش می‌دادم.

جای ردیف تاکسی‌ها خالی بود و من از دور دیدم که فقط یک تاکسی باقی مانده بود. و صدای شاگردش را که روی رکاب آن ایستاده بود و داد می‌زد: «المعگل...المعگل...» شنیده می‌شد. دیگر درست می‌دویدم. نه سنگینی چمدانم را حس می‌کردم و نه درد انگشت‌هایم را که دیگر از آن خود من نبود. دیگر فحش هم نمی‌دادم. خودم را به تاکسی رساندم. شاگردش چمدانم را بالا انداخت. تاکسی پر بود. اعراب دامن عباها و قباهاشان را جمع کردند و پس و پیش رفتند و مرا هم آن میان‌ها جوری جا دادند. و شوفر داشت دنده را عوض می‌کرد که... که عبدالله نفس‌زنان از راه رسید. هیچ منتظر نبودم. یک باره همه چیز به یادم افتاد. خواستم شوفر را صدا بزنم و بگویم بایستد. ولی تاکسی راه افتاده بود و عبدالله تازه از راه می‌رسید.

دویده بود و نفس نفس می‌زد. روی لب‌هایش که می‌لرزید، روی پیشانی‌اش عرق کرده بود و روی گونه‌های گود افتاده‌اش که از بس دویده بود، رنگ گرفته بود، خواست بالا بپرد. و روی رکاب بایستد. ولی شاگرد شوفر که که هنوز روی رکاب ایستاده بود فریادی سر او کشید و به عربی دو سه تا فحش داد. عبدالله همان کنار تاکسی ایستاد. جعبه‌ی جیگاره‌اش روی سینه‌اش نبود. و به پیشانی‌اش عرق نشسته بود. و زورکی می‌خندید.

من مدتی مردد ماندم. نمی‌دانستم چه بکنم؟ با این پسر مهربان که در همه‌ی غربت و تنهایی بصره، به داد من رسیده بود. و از میان همه‌ی ناشناسی‌های این شهر و المگارک و المکوسش به آدم سفر نکرده‌ای مثل من، دلداری داده بود، چه بکنم؟ برایش پول بیندازم؟ خوب بود؟ قول بدهم که از همین راه برخواهم گشت او را با خودم بر خواهم گرداند؟ از تاکسی پیاده شوم و بپرسم جعبه‌ی جیگاره‌اش را چه کرده است؟ نمی‌دانستم چه باید بکنم؟ ولی این را می‌دانستم که تاکسی داشت دور می‌شد. و حالا من دیگر خطوط چهره‌ی او را هم نمی‌دیدم که زورکی به خنده باز شده بود. حتی دستم را هم از پنجره بیرون نیاوردم و با او وداع نکردم. حتی لبخندی هم به روی او نزدم. چقدر مضطرب بودم، چقدر ناتوان بودم! هنوز نفسم تازه نشده بود. چقدر از خودم بدم می‌آمد! دلم می‌خواست خودم را از تاکسی بیرون بیندازم و پیش عبدالله بروم، عرق پیشانی‌اش را پاک کنم، به رویش بخندم و بپرسم که چرا این طور زورکی، این طور دروغی به روی من لبخند می‌زد؟ بپرسم که مگر چه کرده بودم؟ و اگر او نگفت، خودم بگویم که چه کرده بوده‌ام، و از او معذرت بخواهم. و اصلاً از خیال سفر منصرف بشوم و از همین جا عبدالله را بردارم و از همان راهی که آمده بودم برگردم..ولی...ولی...چه قدر زود به ایستگاه المعقل رسیدیم!

راه خیلی دور بود. من که ملتفت نشدم، چه قدر راه آمدیم. ولی جیگاره‌ی بدبو و تند عرب چفیه بسته‌ای که پهلوی من نشسته بود دیگر تمام شده بود. و من فقط یادم مانده است که از چند خیابان دراز و درخت‌دار گذشتم و کلاه خنده‌دار و مسخره‌ی پاسبان‌های راهنمای دو تا چهارراه، که به سرعت از جلوی چشمم گذشته بود، سایه‌ای روی ذهنم باقی گذاشته بود. و من وقتی در قهوه‌خانه‌ی ایستگاه، بساط سفرم را روی یک نیمکت جا دادم و یک چایی بزرگ خواستم که بیاشامم؛ و از خستگی روی نیمکت چرک قهوه‌خانه وا رفتم، به یاد همه‌ی این‌ها افتادم و فکر کردم که چه راه درازی را در چه مدت کوتاهی آمدیم!

بنای قهوه‌خانه ساده بود و سردستی. یک چهار طاقی بزرگ و دراز و تالار مانند بود که شیروانی‌اش روی پی‌هایش ایستاده بود و زیرشیروانی‌اش هیچ پوشش دیگری نبود. هرم آفتاب که از شیروانی نفوذ می‌کرد، کف نیمکت‌های تخته‌ای را نیز داغ کرده بود. و من چایی‌ام را داشتم به هم می‌زدم که باز از عرق خیس شده بودم. روی نیمکت‌ها، عرب‌ها چهارزانو نشسته بودند و نعلین‌شان جلوی روی‌شان روی زمین وارفته بود. فضا پر از همهمه بود و بوی جیگاره‌ی تند عرب‌ها و قلیان‌هایی که به هر کدام‌شان هشت ده تا نی پیچ بند کرده بودند و عرب‌ها دورش حلقه زده بودند، هوا را گرفته‌تر کرده بود. جلوی در بزرگی که لابد به محوطه‌ی ایستگاه باز می‌شد، سه تا تابوت را روی هم گذاشته بودند، که دو تایش سیاه پوش بود و سومی لای یک جاجیم عربی پیچیده شده بود. تابوت‌ها را رو به قبله به زمین گذاشته بودند. یک ربع به پنج داشتیم و جلوی گیشه‌های فروش بلیت، که روی دیوار طرف راست تالار هنوز باز نشده بود، و جمعیت زیاد نبود. و من حتم داشتم که بلیت گیرم خواهد آمد.

چایی‌ام را به زور فرو بردم. هیچ میلی به غذا نداشتم. حتی وقتی هم که خواستم گرمکم را در آورم و پاره کنم، دیدم که میل ندارم و منصرف شدم. آب دهانم را هم به زور قورت می‌دادم. بغض گلویم را گرفته بود. و داشت خفه‌ام می‌کرد. و من هرچه سعی می‌کردم خود را تسلی بدهم و به مردم نگاه کنم که شاد و شنگول، قطرات تلخ و سیاه قهوه را روی زبان‌شان پخش می‌کردند و مزه‌اش را مدتی در دهان نگه می‌داشتند، نمی‌توانستم. همه چیز برایم خسته‌کننده بود.

به هرچه نگاه می‌کردم روی نگاه چشمم فشار می‌آورد و سنگینی می‌کرد. آیا خواهم توانست این قهوه‌های غلیظ را بخورم یا نه. برخورد کوتاهم با پسرک جیگاره‌فروش دم گمرک بصره، تسلایی که همین برخورد کوتاه به من داده بود، رفتاری که با او کرده بودم و در آخر کار بی‌هیچ وداعی، بی‌هیچ مهربانی و توجهی ترکش کرده بودم، دلم را به درد آورده بود. به این پسرکی که فقط دو ساعت بود با او آشنا شده بودم، به این پسرک دور افتاده و غریب، به این پسرکی که شاید از یک کلمه‌ی امیدوارکننده‌ی من، در خیال خود، دنیایی شیرین برای خودش می‌ساخت، نتوانسته بودم چیزی بگویم و در مقابل دهان باز مانده از انتظار او خشکم زده بود. لال شده بودم، حتی یک خدانگه‌دار نگفته بودم! محبتی که می‌باید نسبت به او می‌کردم، عذری که می‌باید از او می‌خواستم روی دلم مانده بود، سنگینی می‌کرد.و به خفقان دچارم می‌ساخت. دلم می‌خواست گریه کنم. دلم می‌خواست کسی را گیر بیاورم و برایش بگویم. برایش درد دل کنم. ولی قیافه‌ی عرب‌های چفیه بسته که قهوه‌ی سیاه و تلخ را روی زبان‌هایشان پهن می‌کردند و می‌مکیدند، به قدری زننده بود و خشن بود که متنفرم می‌کرد.

پس از این که بلیت گرفتم و زیر نگاه پر از سوءظن پاسبانان ایستگاه، بساط سفرم را در گوشه‌ای از قطار بصره - بغداد جا دادم و روی صندلی ناراحت آن، استراحت گاهی برای سفر شبانه‌ام که در پیش داشتم مهیا کردم، هنوز از فکر عبدالله بیرون نرفته بودم. و هنوز خطوط خسته و به عرق نشسته‌ی صورتش را که زورکی به خنده در آمده بود و از هم گشوده شده بود، جلوی چشم داشتم و محبت دریغ شده‌ای که می‌باید نسبت به او می‌کردم، روی دلم سنگینی می‌کرد.



